نگاهي كوتاه به شهرستان ارنجستان

شهرستان‌ارسنجان‌در‌شمال‌خاوري‌استان‌فارس‌واقع‌است.درمنابع‌تاريخي‌و‌قديمي‌نام ارسنجان آمده است. اين‌شهرستان‌از‌شمال به شهرستان بوانات، از غرب به شهرستان مرودشت، از جنوب به درياچه طشک و از شرق به استان يزد محدود است. مسجد جامع عتيق و تپه باستاني تل تيموريان که در روستاي کوشک واقع شده است به همراه‌ مدرسه سعيديه متعلق به دوران صفويه از جمله بناهاي ديدني و تاريخي شهرستان ارسنجان هستند. قالي بافي و گيوه دوزي از مهم ترين صنايع دستي اهالي ارسنجان و روستاهاي تابعه آن است. قالي ها بيش‌تر توسط زنان و دختران هنرمند اين منطقه بافته مي شوند. گليم و جاجيم هم در برخي از روستاها و نقاط ارسنجان توليد و عرضه مي شود.
مکان هاي ديدني و تاريخي
مسجد جامع عتيق و تپه باستاني تل تيموريان که در روستاي کوشک واقع شده است به همراه مدرسه سعيديه متعلق به دوران صفويه از جمله بناهاي ديدني و تاريخي شهرستان ارسنجان به شمار مي‌آيند.
کشاورزي و دام داري
شغل اصلي ساكنين ارسنجان كشاورزي و باغ داري است و انواع غلات، حبوبات، چغندر قند و محصولات باغي از مهم ترين محصولات و فرآورده هاي كشاورزي منطقه ارسنجان محسوب مي شود. دام‌داري در اين شهرستان پس از كشاورزي قرار دارد و انواع محصولات لبني و فرآورده هاي دامي از جمله مهم ترين توليدات اين بخش به شمار مي‌آيد.
مشخصات جغرافيايي
شهرستان‌ارسنجان‌در‌شمال‌خاوري‌استان‌فارس‌واقع‌است.اين‌شهرستان‌از‌شمال به شهرستان بوانات، از غرب به شهرستان مرودشت، از جنوب به درياچه طشک و از شرق به استان يزد محدود است. مركز اين شهرستان ارسنجان است كه در طول جغرافيايي 53 درجه و 18 دقيقه و عرض جغرافيايي 29 درجه و 55 دقيقه و بلندي 1638 متر از سطح دريا واقع شده است. مسيرهاي دسترسي از اين منطقه به اطراف را راه ارسنجان - سعادت شهر به طول 23 كيلومتر، راه ارسنجان - آباده طشک به طول 63 كيلومتر و راه ارسنجان - تخت جمشيد تشكيل مي‌دهد. از آن جا که در سال 1375 شهرستان ارسنجان جزو شهرستان مرودشت محسوب مي شده است، جمعيت شهرستان به طور جداگانه برآورد نگرديده است. مردم اين شهرستان آريايي نژاد، مسلمان و شيعه مذهب بوده و زبان فارسي را با لهجه هاي محلي صحبت مي كنند.
وجه تسميه و پيشينه تاريخي
در منابع تاريخي و قديمي نام منطقه ارسنجان آمده است. در نزهت الاخبار آمده که بلوک ارسنجان سردسير ميانه خاور و شمال شيراز به مسافت بيست و شش فرسخ، مردمش رعيت پيشه، حاصلش غله و مشتمل بر نهصد خانوار است.

مساجد و مدارس مذهبي درشهرستان ارنجستان

مسجد جامع عتيق ارسنجان
مسجد جامع عتيق از آثار به جا مانده از دوره صفويه در شهرستان ارسنجان است. اين مسجد بزرگ، شبستاني بسيار وسيع و محرابي زيبا دارد که در نوع خود کم نظير است.
مدرسه سعيديه ارسنجان
مدرسه قديمي سعيديه از آثار بسيار ارزنده روزگار صفوي است که با سبک خاص و فني آن روزگار در ارسنجان بنا شده است. نماي اين مدرسه از سنگ هاي بزرگ تراش ساخته شده است.

عمارات و محوطه هاي باستاني درشهرستان ارنجستان

تل تيموريان ارسنجان
تل تيموران در يک كيلومتري غرب روستاي كوشک از توابع ارسنجان، واقع شده است. اين تپه 200 متر طول و 140 متر پهنا دارد. ارتفاع بلندترين نقطه آن شش متر است. شواهد نشان مي ‌دهند كه از 2500 سال پيش از ميلاد تا دوران اسلام، مردگان را دراين محل دفن مي ‌كرده‌اند. در گورهاي پيش از تاريخ اين محل، ظروف سفالي خاكستري يا قرمز با نقوش سياه رنگ و تزيينات مختلف مفرغي از قبيل انگشتر، گردنبند، سنجاق و هم چنين مجسمه‌هاي كوچک سفالي از حيوانات به دست آمده است.

نگاهي كوتاه به شهرستان استهبان

استهبان يكي‌از شهرستان‌هاي استان فارس است كه مردم آن به زبان فارسي با گويش هاي محلي و تركي سخن مي‌گويند. شغل افراد اين منطقه كشاورزي، دام داري و صنايع دستي است. ساخت ظروف سفالي لعاب دار و ظريف و کاشي هاي هنري مهم ترين صنعت دستي شهرستان استهبان است. بهترين ظروف کاشي از نوع سفالي ساده و لعاب‌دار و كاشي‌هاي هنري استان فارس، در شهرستان استهبان توليد وعرضه مي شوند. فرش‌بافي نيز در اين منطقه رواج و رونق زيادي دارد و قالي‌ها بيش تر توسط زنان و دختران و با نقش هاي محلي و شريعتمداري بافته مي شوند. در مركز استهبان يک شركت فرش توليد، خريد و فروش‌فرش و صدور آن را به نقاط ديگر به عهده دارد. نمد مالي، كلاه بافي، صابون پزي و تخت گيوه سازي از ديگر صنايع دستي منطقه است ‌که‌ در شهرستان استهبان رواج دارد.
مکان هاي ديدني و تاريخي
جاذبه هاي طبيعي و تاريخي، مکان هاي ديدني شهرستان استهبان را تشکيل مي دهند. مهم ترين جاذبه هاي طبيعي منطقه را درياچه، تنگ و گردش‌گاه ها تشکيل مي دهند. دره سبز و خرم تنگ استهبان با پوشش جنگلي و چشم اندازهاي بسيار زيبا قابليت گردشگاهي مناسبي‌را ايجاد‌نموده و تنگ‌لاي تاريک‌درطول سال، پذيراي‌علاقه مندان ورزش‌هاي كوهستاني و دوست داران جلوه هاي طبيعي است. مراتع و گل زارهاي حاشيه درياچه بختگان همراه با ماهي هاي آزاد و پرندگان وحشي چشم اندازهاي زيبايي از اين درياچه در بهارو پاييز به وجود مي آورند که بسيار جذاب و ديدني‌هستند و گردش‌گاه هاي طبيعي و جالب توجهي را فراهم کرده اند. مسجد جامع استهبان از آثار دوره تيموري است و مسجد سنگي ايج که ساختار اصلي آن به دوره ساساني بر مي گردد، از مهم ترين جاذبه هاي تاريخي شهرستان استهبان به شمار مي آيد.
صنايع و معادن
صنايع نيز درارتباط با مشاغل عمده شهرستان برقرار شده و انواع كارخانه‌هاي تهيه مواد غذايي، كارخانه‌هاي پنبه پاک‌كني و كارگاه هاي فرش‌بافي در اين منطقه داير هستند. معادن شهرستان استهبان محدود به معادن سنگ هاي ساختماني است كه از برخي از آن ها بهره برداري نيز صورت مي گيرد.
کشاورزي و دام داري
اين شهرستان به دليل داشتن آب و هواي معتدل و امكانات كافي براي كشاورزي از لحاظ كشاورزي رونق دارد و انواع محصولات كشاورزي را مي توان در اين شهرستان كشت كرد. عمده ترين فرآورده هاي كشاورزي استهبان عبارتند از : گندم، جو، زعفران، پنبه، چغندر، انجير، مويز، بادام، بنشن، تره بار كه بيش تر اين محصولات جزء صادرات شهرستان محسوب مي شوند. دام داري نيز پس از كشاورزي از مهم ترين مشاغل اهالي اين شهرستان مي باشد. انواع فرآورده هاي دامي و لبني و دام زنده از توليدات اين بخش به شمار مي روند. بازرگاني در شهرستان استهبان به لحاظ شغل غالب افراد كه دام داري، كشاورزي و صنايع دستي مي باشد، درارتباط با همين مشاغل شكل گرفته و عمده ترين صادرات اين شهرستان عبارتند از: گندم، جو، زعفران، پنبه، چغندر قند، تره بار، گوسفند، قالي، گليم، گيوه، كلاه نمدي.
مشخصات جغرافيايي
شهرستان استهبان در خاور استان فارس و نزديكي درياچه بختگان واقع شده است. اين شهرستان از شمال به درياچه بختگان، از خاور به شهرستان نيريز، از جنوب به فسا و داراب و از باختر به بخش رونيز محدود مي گردد. مردم منطقه مسلمان هستند و اقليتي ارمني نيز در آن‌جا ساكنند مركز اين شهرستان شهر استهبان است كه در طول جغرافيايي 54 درجه و 2 دقيقه و عرض جغرافيايي 29 درجه و 7 دقيقه و در بلندي 1730 متري از سطح دريا واقع شده است. شهرستان استهبان برابر با سرشماري سال 1375 تعداد 62931 نفر جمعيت دارد كه نژاد اين مردم آريايي است. شهر استهبان در مسير راه شهرستان هاي فسا - نيريز و فاصله اش تا مركز شيراز 191 كيلومتر است.مسيرهاي دسترسي به اين منطقه را راه استهبان - ني ريز به طول 37 كيلومتر، راه استهبان - سروستان به طول 96 كيلومتر، راه استهبان- داراب به طول 70 كيلومترتشكيل مي‌دهند.
وجه تسميه و پيشينه تاريخي
نام اين شهرستان از لغت «سته» به معناي انگور و انگورستان گرفته شده است. آباداني اين شهر از سال 746 هجري قمري ( پس از ويراني آن در دوره مغول ) به دست امير مبارز الدين آل مظفر صورت گرفته است. اين شهر در قديم چهار محله داشت كه هر محله داراي مساجد و آب انبارهاي متعددي بود. حمدالله مستوفي از آن به نام شهركي پر درخت كه آب و هواي معتدل و ميوه فراوان دارد، ياد كرده است. جغرافي نويسان اسلامي نام آن را به صورت اصطهبانان و گاهي هم اصطهبانات ثبت كرده اند، ولي با گذشت زمان، فارسي زبانان آن را اصطهبان ناميده اند. مورخين بسياري از استهبان ياد كرده اند. گفته مي شود در دوره قاجار بيشتر خانه هاي استهبان ازخشت خام، گل و چوب بود و تعداد آن ها به هزار مي رسيد. در گذشته هاي دور استهبان يكي از حكومت هاي 18 گانه فارس بوده است. شكوه‌مند ترين ديدني شهر استهبان چنار عظيم و موزون بسيار كهن ميدان شهر با ارتفاع 47 متر و قطر تقريبي 5/11 متر است. استهبان يكي از شهرهاي آباد و زيباي استان فارس است كه مورخين و جغرافي‌دانان همواره در نوشته هايشان آن را با آب و هواي خوب و محلي پر درخت و پر نعمت معرفي نموده اند. اين شهرستان از 1358 به عنوان شهرستاني مستقل شناخته شد.

طبيعت در شهرستان استهبان

در اطراف استهبان چشمه ها و كاريزهاي متعددي وجود دارد كه مهم ترين آن ها كاريز قهري و چشمه پاد زهري است
درياچه بختگان استهبان
درياچه معروف بختگان که در 18 كيلومتري شمال شهر استهبان قرار دارد، حوزه آبريز بسته اي را تشكيل مي دهد كه مساحتي حدود 263 كيلومتر مربع را زهكشي مي كند. آب اين درياچه شيرين است و ماهي هاي آزاد بسياري در داخل آن زندگي مي كنند. مراتع و گلزارهاي حاشيه درياچه بختگان و پرندگان وحشي آن به همراه چشم اندازهاي زيباي اين درياچه در بهار و پاييز بسيار جذاب و ديدني هستند و تفرجگاه هاي طبيعي جالب توجهي را فراهم کرده اند.
تنگه لاي تاريک استهبان
در جنوب باختري شهرستان استهبان دره اي به نام لاي تاريک وجود دارد كه با برخورداري از پوشش جنگلي و چشمه سارهاي متعدد جزو مناطق گردشگاهي استان محسوب مي شود. اين مكان در طول سال، پذيراي علاقمندان به ورزش هاي كوهستاني و دوستداران جلوه هاي طبيعي است.
تنگ استهبان
دره خرم تنگ استهبان در شهرستان استهبان واقع شده و همراه با پوشش جنگلي و چشم اندازهاي بسيار زيبا قابليت گردشگاهي مناسبي را ايجاد کرده است. اين مكان در ايام تعطيلات پذيراي مهمانان بسياري از شهرستان هاي شيراز، داراب و فيروزآباد است.
تنگ ايج استهبان
در دو كيلومتري روستاي ايج، در پايين دست آثار باستاني، تنگ مصفاي ايج (قلعه ايج) قرار دارد كه مسجد سنگي جالبي نيز دارد. تركيب جاذبه هاي طبيعي از قبيل چشمه، هواي لطيف كوهستاني و درخت زار در گردشگاه ممتاز ايج آن را به چشم اندازي خيره كننده تبديل كرده است.

مساجد و مدارس مذهبي در شهرستان استهبان

مسجد جامع ا ستهبانات
مسجد جامع استهبانات از آثار دوره تيموري است که در 74 کيلومتري فسا واقع شده است. بقاياي محرابي با گچ بري هاي ظريف در شبستان مسجد وجود دارد که در قرن 11 هجري قمري ساخته شده است. چندين ستون در شبستان قديم مسجد وجود دارد که از سنگ هاي استوانه اي قطور ساخته شده و بر روي بعضي از آن ها عبارات دعايي و جملاتي به خط کوفي و نسخ کنده کاري شده که تاريخ آن سال 1024 ه. ق است. يکي از اجزاي جالب بنا، سر در مسجد است که از تخته سنگي ساخته شده که در طبقات آن فسيل هاي ماهي وجود دارد.
مسجد سنگي ايج استهبان
مسجد سنگي ايج از يادگارهاي دوره ساساني است که در روستاي ايج شهرستان استهبان واقع مي باشد. اين بنا قبل از اسلام قلعه دارالامان نام داشت، در دوره اسلامي با افزودن محرابي به آن، بنا به شکل مسجد درآمده است. شکل اصلي بنا به شکل ايوان است بدنه اصلي مسجد از جنس سنگ و گچ بوده و ارتفاع آن 3 متر مي باشد که در دل صخره سنگي کوه قلات آبي کنده شده است. در مجاورت اين مسجد(قلعه) هفت برکه وجود دارد که آن را بن دره مي نامند و در نزديکي آن هم معبري از زمان هاي قديم باقي مانده است.
مسجد يزديان استهبان
مسجد يزديان از مسجد هاي معروف شهرستان استهبان که منسوب به يزديان منطقه است.

آرامگاه ها ، امامزاده ها و زياتگاه ها درشهرستان استهبان

زيارتگاه پيرمراد استهبان
زيارتگاه پيرمراد، از مراکز عبادي شهرستان استهبان است که مردم شهرستان براي انجام مراسم مذهبي و نيز زيارت از اين بقعه استفاده مي کنند.
بقعه شيخ شمس الدين استهبان
بقعه شيخ شمس الدين از زيارتگاه هاي معروف شهر استهبان است که در نزد مردم از اعتبار و تقدس زيادي برخوردار است.

کليساها در شهرستان شيراز

كليساي ارامنه شيراز
كليساي ارامنه در زمان شاه عباس دوم در كوي معروف به «سرجوي ارمني ها» و در فاصله اي اندک از خيابان قاآني، بنا شده است. اين كليسا با نقاشي هاي اصيل عهد صفويه و با سبک بناهاي آن دوران احداث شده است. سقف تالار اصلي كليسا به طرز زيبايي نقاشي شده و تاقچه بندي و مقرنس كاري هاي گچي حاشيه وسط ديواره آن از آثار هنري آن دوران است.

باغها ، کاخها و موزه ها در شهرستان شيراز

موزه تخت جمشيد
موزه تخت جمشيد در يكي از قديمي ترين بناهاي استان تاسيس شده و در كاخ اصلي حرمسراي خشايارشاه جاي گرفته است. اين بنا در سال 1311 و دقيقا بر اساس شواهد و قراين موجود شبيه به اصل بنا بازسازي شده تا هم مورد استفاده هيات علمي قرار گيرد و هم محلي براي نگه داري اشياي باز يافته در تخت جمشيد باشد. اين بنا در سال 1316 با عنوان موزه تخت جمشيد گشايش يافت. در مجموعه موزه تخت جمشيد آثار و اشياي سه دوره ماقبل تاريخ دوره هخامنشيان و دوره اسلامي در سه بخش جداگانه به نمايش گذاشته شده است. عمده ترين بخش اين موزه را آثار و اشيايي تشكيل مي دهند كه در هنگام خاک برداري از صفه تخت جمشيد به دست آمده اند. آثار دوره اسلامي حاصل حفاري هاي انجام شده در شهر باستاني استخر است. موزه تخت جمشيد وابسته به سازمان ميراث فرهنگي كشور مي باشد.
بناي موزه پارس شيراز
موزه پارس كه شاه نشين خاوري آن محل دفن كريم خان زند است، از يک تالار مركزي گنبددار و چهار شاه نشين جانبي تشكيل شده است. اين بنا در سال 1315 هـ . ش به موزه تبديل شد و تا سال 1350 موزه اي داير و فعال بود. پس از يک وقفه ده ساله كه به منظور بازسازي و مرمت آن صورت گرفت، مجددا در سال 1360 بازگشايي شده است. در داخل عمارت موزه، يازده مجلس نقاشي از كارهاي مرحوم آقا صادق، نقاش معروف آن دوره وجود دارد و مقرنس كاري هاي زيباي آن در نوع خود بي نظير است.
باغ عفيف آباد شيراز
باغ گلشن كه به باغ عفيف آباد نيز شهرت دارد، در سال 1242 هـ . ش به فرمان ميرزا علي محمد خان قوام الملک شيرازي در باختر شيراز ساخته شده است. اين باغ، عمارتي زيبا و باشكوه دارد و معماري آن آميزه اي از ويژگي هاي معماري دوره هخامنشيان و قاجاريه است. اين باغ در دوره صفويه از جمله باغ هاي آباد شيراز و مقر پادشاهان وقت بوده است و هنگام مسافرت شاه سابق به شيراز مورد استفاده قرار مي گرفت.
باغ عفيف آباد در باختر شيراز و در جنوب خيابان قصرالدشت و در انتهاي خيابان عفيف آباد واقع است. اين باغ يكي از قديمي ترين و زيباترين باغ هاي شيراز است که مساحت آن حدود 127 هزار متر مربع است. درب ورودي باغ در شمال آن واقع شده و سه در باغ داراي چهار ستون گچي ساده است كه دو به دو در دو سوي آن و بر فراز ازاره آن قرار گرفته اند. در پيشاني درب ورودي نقش دو شير كه گويي را در ميان پنجه هاي خود گرفته اند ديده مي شود. پس از گذر از در، دهليزي وجود دارد كه سقف آن را از چوب ساخته اند و با شكل هاي منظم هندسي مرتب كرده اند. در ديگر سوي در و بر پيشاني دهليز، مجلس تاج گذاري پادشاه ساساني وجود دارد كه بر قاب نيم دايره اي به وسيله كاشي هاي رنگارنگ قرار دارد. پس از گذر از دالان كوتاهي به محوطه وسيعي مي رسيم كه عمارت اصلي در آن قسمت است. ساختمان در وسط باغ قرار گرفته است و از بناي دو طبقه تشكيل شده است.
طبقه اول زيرزمين وسيعي است كه آب نماي زيبايي در آن ساخته شده و سمت خاوري آن با پنجره هاي مشبک و رنگيني پوشيده شده است. در فواصل ميان پنجره ها سنگ هاي گندمک نصب شده كه روي آن ها نقوشي از گل و بوته حجاري شده است.
طبقه دوم كه در واقع طبقه همكف ساختمان است، تالار مجللي است كه اطراف آن را ايوان فرا گرفته است. در پيشاني عمارت صحنه اي از تاجگذاري يكي از پادشاهان ساساني با كاشي تصوير شده است كه موبدي تاج سلطنتي را به وي هديه مي دهد. سر ستون هاي ايوان گچ بري شده اند و در بالاي آن ها گل ها به تقليد از نقوش تخت جمشيد گچ بري شده است.
ديوار اتاق هاي تالار اصلي نيز همگي گچ بري و مقرنس كاري شده و با نقش هاي گل و بته و صحنه شكار و مجالس بزم و رزم مزين شده اند. در دو طبقه ساختمان حدود 30 اتاق تالار وجود دارد، تمامي اتاق ها داراي سقف و درب هاي چوبي تزيين شده هستند. در شمال و جنوب تالار دو بخاري از سنگ مرمر تراشيده و نصب شده است. نماي خاوري عمارت شامل ايوان بزرگ و زيباست كه در تمام طول بنا امتداد دارد. اين نما از بيرون به وسيله ستون هاي آجري و گچي از هم مجزا شده اند.
در جلو عمارت، حوض وسيعي ديده مي شود كه خيابان اصلي از جلو حوض شروع مي شود. تمام خيابان هاي باغ پر از درختان سرو و كاج و چنار است و باغچه ها داراي آب نماهايي زيبايي است. در محوطه باغ و در طبقه اول آن انواع ابزارهاي رزمي و جنگ افزارها به نمايش درآمده است. طبقه دوم كاخ كه دور تا دور آن را ايواني در بر گرفته، داراي تالارهاي باشكوه و اتاق هاي متعدد با تزيينات زيبا از جمله نقاشي هاي گل و بوته، مناظر طبيعي و مجلس بزم است. باغ عفيف آباد در سال 1341 به وسيله ارتش و زير نظر سازمان ميراث فرهنگي تعمير و مرمت شد و هم اكنون به عنوان موزه نظامي تحت اختيار سازمان عقيدتي سياسي ارتش جمهوري اسلامي ايران است.اين باغ كه معماري آن آميزه اي از ويژگي هاي معماري دوران هخامنشي، ساساني و قاجاريه است با شماره 913 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيد.
نارنجستان قوام شيراز
نارنجستان يا باغ قوام از عمارات دوره قاجاريه شيراز است كه در محله بالاكفت و در قسمت باختري انتهاي خيابان لطفعلي خان زند واقع است. احداث اين بنا توسط علي محمد خان قوام الملک 1267-1257 شروع شده و در حدود سال 1300 ه. ق تكميل شده است.
ساختمان نارنجستان در حدود 940 متر مربع در زميني به مساحت 3500 متر در دو قسمت شمالي و جنوبي بنا شد و باقي مانده آن در حدود 2560 متر محوطه سازي شده است. اين بنا با 3085 متر مساحت، در دوره قاجاريه به بيروني معروف بوده و با عمارت اندروني كه همان خانه زينت الملوک بوده و در طرف باختر آن بنا قرار گرفته كوچه اي فاصله داشته است كه توسط راه زيرزميني بدان راه مي يافتند.
از ويژگي هاي اين مجموعه عمود بودن محور بيروني و اندروني آن بر يكديگر است. عمارت بيروني به منظور انجام امور تجاري و نيز برگزاري تشريفات و جشن ها و استراحت و پذيرايي از ميهمانان ساخته شده است. در ورودي اصلي باغ رو به جنوب در راستاي محور اصلي بنا به يک دالان يا هشتي گشوده مي شود. سر در ورودي آن داراي تزيينات آجركاري است. بر پيشاني در ورودي كتيبه اي از سنگ مرمر سرخ رنگ درباره باني باغ و تاريخ احداث آن حجاري شده است. هم چنين تاريخ سال 1305 ه. ق در اين قسمت ديده مي شود. بر روي ازاره سنگي دو طرف درگاه، نقش دو سرباز تفنگ به دست دوره قاجاريه، حجاري شده است. درب ورودي از چوب ساج است كه بر روي آن منبت كاري صورت گرفته است. سقف هشتي يا دالان ورودي آجركاري و كاشي كاري به صورت ستاره و مقرنس كاري گچي شده است. در پشت دالان (رو به حياط) تصويري از سه خدمتكار كه گلاب و شراب و شربت به دست دارند، كاشي كاري شده است. اين هشتي به وسيله دو راهرو به محوطه باغ ارتباط مي يابد.
ازاره بنا با سنگ پوشيده شده و پنج باب پنجره سنگي حجاري شده، به عنوان نورگير در جلو ايوان ها نصب شده است. ساختمان جنوبي باغ به وسيله راه پله اي به زمين هاي طرفين راهروها راه دارد. ازاره اين بخش از نما از سنگ هاي سرخ و نقش برجسته هايي برگرفته از تصاوير تخت جمشيد تشكيل شده است.
حد فاصل عمارت جنوبي و عمارت اصلي واقع در ضلع شمالي باغ وسيعي وجود دارد كه از دوره قاجاريه با نرده آهني محصور شده است.عمارت اصلي اين ساختمان در ضلع شمالي آن قرار گرفته است. اين عمارت داراي دو طبقه و يک زيرزمين است. در گذشته اين زيرزمين به عنوان زندان مورد استفاده قرار مي گرفت. طرح بناي اصلي اين عمارت برگرفته از معماري دوره زنديه است. در اين عمارت، تالار بزرگي به طول 9 متر، عرض 5.10 متر و ارتفاع 6 متر با ستون هايي بلند مشرف بر حوض واقع در وسط باغ، وجود دارد.
ديواره ها و سقف تمام اتاق ها گچ بري و نقاشي شده است. همچنين در اين طبقه، دو اتاق وجود دارد كه نقاشي هايي بر تيرک هايي چوبي آن ترسيم شده است. نقاشي هاي سقف ايوان بزرگ و بيش تر اتاق ها غالبا" به وسيله لطفعلي خان صورتگر، نقاش مينياتوريست آن دوره، انجام شده است.دو ستون تالار طبقه اول نيز از سنگ مرمر يکپارچه و بدنه استوانه اي و سر ستون هاي مقرنس كاري شده تشكيل شده است.
در ناحيه جلويي عمارت اصلي درهاي ارسي با شيشه هاي رنگي ديده مي شود. هلالي ميان ايوان دو ستوني و شاه نشين هم داراي شيشه هاي رنگي است. اين شيشه هاي رنگي در دوره قاجاريه از اروپا به ايران آورده شده، صد ف هاي به كار رفته در تزيينات درها نيز از خليج فارس آورده شده است. ازاره اتاق ها و بخاري ديواري شاه نشين از سنگ هاي مرمري است كه از يزد تبريز و شيراز به دست آمده است. روي اين بخاري نقش داريوش هخامنشي حكاكي شده است، اطراف آن نيز مزين به رنگ طلايي است. دو تصوير از محمدرضا خان قوام الملک در دو طرف بالاي اين بخاري حكاكي شده است. ازاره پايين عمارت، از ازاره سنگي عمارت ديوانخانه كريم خان زند است. بر روي سنگ هاي ازاره تصاوير سربازان قاجاريه تفنگ به دست، شير، گور، خرگوش و گل و بوته ديده مي شود.نارنجستان قوام كه در آن اثر هفت هنر ايراني، گچ بري، نقاشي سنتي، آينه كاري، آجركاري، سنگ تراشي، معرق كاري، و منبت كاري، قابل مشاهده است، در ارديبهشت ماه 1353 با شماره 1073 به ثبت تاريخي رسيد.
باغ ارم شيراز
تاريخ ساخت اين باغ را به دروه سلجوقيان نسبت داده اند چرا كه در آن زمان، باغ تخت و چند باغ ديگر توسط اتابک قراجه حكمران فارس - كه از سوي سنجر شاه سلجوقي به حكومت فارس منصوب شده بود، احداث شد و احتمال ايجاد اين باغ به درخواست وي و در آن زمان، زياد است. هم چنين احتمال مي رود كه اين باغ در زمان كريم خان زند مرمت شده باشد.اين باغ در شمال باختري شيراز و در انتهاي خيابان ارم قرار گرفته است. اين باغ به مناسبت عمارت و باغ بزرگي كه در گذشته توسط شدادبن عاد پادشاه عربستان به رقابت با بهشت ساخته شده و ارم ناميده شده بود، به باغ ارم مشهور گرديده است.
در اواخر سلسله زنديه، بيش ا ز75 سال اين باغ در تصاحب سران ايل قشقايي بود، بناي اوليه عمارت باغ ارم توسط جاني خان قشقايي اولين ايلخان قشقايي و پسرش محمدقلي خان و در زمان فتحعليشاه قاجار احداث شده است.
عمارت اصلي باغ ارم طبق معماري دوره صفويه تا قاجاريه بنا شده است. اين ساختمان داراي سه طبقه است كه طبقه زيرين داراي حوض خانه اي براي استراحت در روزهاي گرم تابستان است كه در آن آب نماي زيبايي است و طاق آن با كاشي هاي هفت رنگ مزين شده است. جوي آبي نيز از وسط آن مي گذرد و سپس به آب نماي بزرگ جلوي عمارت مي ريزد.
طبقه دوم داراي ايواني دوستوني با سقف مسطح است كه در پشت آن تالاري قرار دارد و دو طرف آن دو راهرو، 4 اتاق در دو طرف راهرو و دو ايوان كوچک و دو طبقه ساخته شده است و بر فراز اين دو راهرو، دو گوشواره به عنوان طبقه سوم وجود دارد. قسمت جلويي ستون هاي اين دو طبقه با كاشي هاي هفت رنگ به مجالسي از سواران، زنان و گل ها مزين شده است.
طبقه سوم، داراي يک تالار بزرگ مانند تالار طبقه دوم است كه پنجره هاي آن به ايوان اصلي باز مي شود. در دو طرف آن نيز دو راهرو وجود دارد. دو ايوان كوچک نيز در هر طرف ايوان بزرگ همانند طبقه سوم قرار دارد. در پيشاني عمارت، هلالي هايي وجود دارد كه به سنتوري معروف است و داراي سه مجلس بزرگ و دو مجلس كوچک كاشي كاري با كاشي هاي لعاب دار رنگي است.
در هلالي ميدان كه بزرگ ترين هلالي است، نقش ناصرالدين شاه، سوار بر اسب سفيدي ديده مي شود كه نيم تاجي نيز در جلو كلاه خويش دارد. در اطراف آن، سه نقش ديگر كه برگرفته از داستان هاي فردوسي و نظامي است، ديده مي شود. در ضلع شمالي عمارت و چسبيده به آن هشت باب اتاق قرار دارد كه در حال حاضر مورد استفاده جهت امور اداري باغ گياه شناسي ارم است. در پشت ساختمان اصلي، ساختمان و محوطه اندرون قرار دارد. در جلو اين عمارت، حوض وسيعي قرار گرفته كه با كاشي آبي رنگ كاشي كاري شده است.
ازاره هاي جلوي عمارت اصلي از سنگ گندمک يکپارچه است كه بيش از دو متر بلندي دارد. در سال هاي 50-1345 ه . ش اين باغ در زير نظر مسوولين دانشگاه شيراز تعمير شد. هم چنين در سال 1358 به وسيله سازمان ميراث فرهنگي مرمت گرديد، هم اكنون اين باغ به عنوان باغ گياه شناسي مورد استفاده قرار گرفته است. اين باغ در تاريخ 1353 به ثبت تاريخي رسيده است.
باغ چهل تن شيراز
قدمت باغ چهل تن به عهد كريم خان زند مي رسد و گورهاي داخل محوطه باغ نيز به نيمه دوم قرن 13 هجري مربوط اسـت. اين باغ در مساحتي كوتاه از شمال حافظيه محوطه اي مشجر و با صفا وجود دارد كه داراي چهل سنگ مزار هم اندازه است.
باغ هفت تن شيراز
باغ هفت تن کمي بالاتر از باغ چهل تن قرار دارد اين باغ يک محوطه پر درخت است که داراي ايوان و بناي زيبايي است. آرامگاه شاه شجاع شهريار آل مظفر ممدوح خواجه حافظ و متوفي به سال 776 هجري، در اين باغ قرار دارد. از آثار موجود بيرون باغ معلوم مي شود که در زمان قديم بناها و متعلقاتي در مجاورت اين محل وجود داشته که بعد ها از ميان رفته است.
باغ جهان نما شيراز
باغ جهان نما كه از آثار بازمانده از دوران كريم خان زند است، در شهر شيراز در كنار خيابان دروازه قرآن وجود دارد . ديوار آجري با نماي ساده آن از بيرون نمايان است و درون آن باغ وعمارتي نظير عمارت كلاه فرنگي با چهار حوض و محوطه اي وسيع كه شبيه باغ موزه پارس است، قرار دارد.
باغ دلگشا شيراز
باغ دلگشا يکي از باغ هاي تاريخي شيراز است که در نزديکي آرامگاه سعدي واقع شده است. سابقه آباداني و رونق باغ دلگشا به دوران پيش از اسلام و به دوره حکومت ساسانيان نسبت داده شده است.باغ دلگشا در دوره صفويه نيز از باغ هاي مهم و تفريحي شيراز بود. به طوري که در تصاوير به جا مانده از جهانگردان اروپايي به اين باغ اشاره هاي فراوان شده است. اين باغ که 5/7 هکتار مساحت دارد، هم اکنون از گردشگاه هاي ديدني شيراز است.
باغ تخت شيراز
باغ تخت که اساس اوليه آن سال 480 هجري به همت اتابک قراچه گذارده شد و به نام تخت قراچه موسوم است درشمال شهر شيراز و در دامنه كوه بابا كوهي قرار گرفته است. در زمان آقا محمد خان قاجار(1260هجري ) محوطه و بناي جديدي احداث كردند كه به تخت قاجار معروف است. در حال حاضر اين باغ قسمتي از يک پادگان نظامي است .
باغ و پارک سعدي شيراز
باغ و پارک سعدي از آثار حسينعلي ميرزا، فرزند فتحعلي شاه قاجار است. اين باغ مصفا روبه روي باغ جهان نما قرار دارد و يک عمارت قديمي دارد كه حوض بزرگ آب وحجاري هاي ازاره جلو عمارت آن به سبک قديم حفظ شده است . باغ كنوني قسمت كوچكي از باغ اصلي قديمي است.
قصر ابونصر (تخت ابونصر) شيراز
قصر ابونصر در عهد اشكانيان احداث شده و در زمان ساسانيان هم مورد استفاده كامل بوده است. احتمالا پيش از دوران اسلام چندين قلعه در حول و حوش محل كنوني شهر شيراز فعلي وجود داشته و قصر ابونصر يكي از اين قلعه ها بوده است. اين قصر در شش كيلومتري خاور شيراز، بر بالاي يک تپه قرار گرفته که به شکل يک حصار سنگي با ديوارهاي آجري، ساختمان هاي خشتي و آستانه هاي سنگي فرو افتاده مي باشد. نام قديم قصر ابونصر، «تخت سليمان» بوده است و در آن جا تعدادي نقش برجسته از نوع نقوش تخت جمشيد وجود دارند. از نقش برجسته ها و آستانه هاي سنگي عهد هخامنشي فقط يک آستانه بر پا مانده و نقش خدمتگزاري كه ظرفي در دست دارد بر ديواره هاي آن حجاري شده است. به عقيده برخي دانشمندان، قطعات مزبور را از تخت جمشيد به اين محل آورده و مورد استفاده مجدد قرار داده اند. در سال هاي 1313-1311 شمسي هيات علمي موزه «متروپوليتن» نيويورک كاوش هاي علمي در آن جا انجام داد و نمونه هاي سفال و قطعات ظروف سنگي عهد هخامنشي را با سكه ها و آثاري ديگر از عهد سلوكي، اشكاني و ساساني كشف كرد. اين بنا در تاريخ 24 شهريور 1310 به شماره 13 در فهرست آثار تاريخي ايران به ثبت رسيده است. محوطه پايين و مجاور قصر ابونصر را به نام «دشت خضر» مي خوانند و بقعه هايي هم در آن جا وجود دارند.

بندها و پلها در شهرستان شيراز

بند بهمن شيراز
بند بهمن از آثار تاريخي دوران ساساني است و روي رودخانه قره آغاج احداث شده است. اين بند از جاذبه هاي طبيعي- تاريخي شهرستان شيراز به حساب مي آيد . بند بهمن در فاسله 58 كيلومتري شيراز در منطقه كوار واقع شده است. در اطراف اين بند درختان زيبا وچشم اندازهاي دل انگيز طبيعي وجود دارد.

حمامها و آب انبارها در شهرستان شيراز

حمام وکيل
از بناهاي دوران كريم خان زند (1172-1193) در شيراز است كه به دستور وي در محله ميدان شاه، جنب مسجد وكيل (خيابان طالقاني) ساخته شد. اين حمام كه به عنوان حمام عمومي شهر شناخته مي شد، داراي چهار قسمت مرتبط با يكديگر است. مدخل ورودي اين حمام هم اينك يك هشتي است كه در ابتدا وجود نداشته و دوره پهلوي احداث شده است. اين هشتي داراي سقفي با گچ كاري برجسته است. پس از آن سر بينه حمام به شكل هشت ضلعي منظم و وسيعي ديده مي شود كه بيشترين تزيينات را داراست. آهكبري هاي سقف و ديوارهاي اين قسمت مربوط به دوران كريم خاني بوده كه بيشتر به شكل طرح هاي گلداني است اما در زمان قاجاريه، آثار زنديه كلنگي شده و قاجاريان بر روي آن آهكبري هايي به شكل داستان هاي اساطيري (داستان شيرين و فرهاد، پيرزن و سلطان سنجر، بيژن و منيژه و معراج حضرت رسول) انجام داده اند، در حال حاضر نيز به جهت تنوع بيشتر طرح هاي قاجاري، يكي دو طرح زندي مرمت شده و در بقيه قسمت ها طرح هاي قاجاري حفظ شده اند. هورنور يا جامخانه هايي كه در سقف تعبيه شده اند، روشنايي اين بخش را تأمين مي كنند.
در اطراف اين سربينه، سكوهايي براي تعويض لباس ساخته شده و چهار حوض سنگي نيز جهت استحمام در آن وجود دارد. ستون هاي اين حمام از جنس سنگ گندمك گوگرد دار و سخت است. اين ستون ها يك پارچه هستند و بر روي آنها به فرم هندسي، مقرنس گچي كم عمق ديده مي شود ولي مقرنس آن برجسته است. در وسط محوطه سر بينه حوض كثيرالاضلاعي از سنگ ساخته شده و در يك سمت آن راهرويي است كه به هشتي دوم منتهي مي شود. در كف حمام چندين رج آجر آب خروده كار شده و بين آنها ساروج ريخته اند تا فشار آب را تحمل كند.
در دوران پهلوي حمام به دو بخش تقسيم شد. بخشي از آن سربينه حمام بود كه به زورخانه تبديل شد. در برزخ يا هشتي دوم كه به گرم خانه مي رود، قسمتي وجود داشته (در سمت راست ورودي هشتي دوم) كه ديواري ضخيم، قطور و توپر بوده و در بالاي آن (در پشت بام) حوض آبي بوده كه آب حمام از آغاز تأمين مي شده، پس از تبديل سر بينه به زورخانه، اين ديوار برداشته شده و راهي به خيابان طالقاني گشوده شد كه به در ورودي حمام تبديل گشت. هم اينك اين در مسدود و به ديوار تبديل شده است.
پس از عبور از هشتي دوم به گرمخانه حمام وارد مي شويم كه داراي سه خزينه آب گرم، آب سرد و آب ولرم است. در زير اين خزينه ها كانال هايي به نام گربه رو جهت گرم كردن حمام وجود دارد. آب رساني به اين حمام از طريق چاهي در ضلع غربي (گاو چاه) صورت مي گرفت. در زير خزينه اصلي (آب گرم) تون حمام قرار دارد. در كف حمام نيز گربه روهايي وجود دارد كه در بدنه ديوار به دودكش ها منتهي مي شود. اين گربه روها علاوه بر آن كه گرماي اضافي را به كف حمام منتقل مي كند، دوده هاي ناشي از سوخت را نيز به بيرون هدايت مي كند.
در زمان پهلوي برخي از قسمت هاي حمام به نمره خصوصي تبديل شد. چنان كه از دو شاه نشين قرينه با دو حوض سنگي موجود در فضاي حمام، شاه نشين سمت راست به نمره خصوصي تبديل شد. هم اينك حوض سنگي آن از بين رفته است. دو شاه نشين اختصاصي ديگر پس از اين دو شاه نشين وجود دارد كه شاه نشين سمت راست در طرفين خزينه ها، به نمره خصوصي تبديل شده بود. حمام وكيل كه به علت تغيير وضع حمام هاي عمومي از صورت قبلي خارج شده بود، در سال 1351 توسط اداره باستان شناسي مورد مرمت قرار گرفت.
اين بنا با شماره 917 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است.

قلعه ها ، برجها و آتشکده ها در شهرستان شيراز

قلعه اژدها پيكر شيراز
قلعه اژدها پيکر که قدمت آن با توجه به يافته هاي موجود به دوره پيش از اسلام مي رسد و تا يک قرن پيش مسكوني بوده است بر روي يک سطح مرتفع در باختر شهر شيراز قرار گرفته است. درازاي اين قلعه 700 و پهناي آن 170 متر است. قلعه اژدها پيكر از سه بخش ديوار سنگي محاطي، قلعه بالايي و مياني تشكيل شده است. به جز قلعه بالايي و بناي مشهور به قبر مادر نادرشاه، بقيه قسمت هاي قلعه منهدم شده است.
گهواره ديو شيراز
گهواره ديو يا گهواره ديد بر بالاي نوک باختري كوه چهل مقام، مشرف به تنگه الله اكبر به شکل يک چهار تاقي با چهار ستون ساخته شده است كه در بعضي از كتاب ها «گنبد عضد» ناميده شده است. از قرار معلوم گهواره ديو تحريف «گهواره ديد» است. گهواره ديد نام محل ديده بانان و قراولاني است كه براي حفظ و حراست راه تنگ الله اكبر مستقر مي شدند. اين مكان هم اكنون از گردشگاه هاي ديدني شيراز است كه از سمت شمال به پارک ملي بمو مرتبط مي شود.
آتشكده صميكان شيراز
آتشکده صميکان متعلق به دوره ساسانيان است. اين آتشكده در 140 كيلومتري جنوب شيراز و در مسير جاده اي متعلق به عهد ساسانيان قرار گرفته است.
آتشكده پاسارگاد شيراز
در فاصله 1500 متري از كاخ اختصاصي كوروش، در قسمت خاوري دشت مرغاب، دو تخته سنگ بزرگ سفيد در مجاورت تپه كوتاه خاكي به فاصله 9 متر از يكديگر قرار گرفته اند. اين دو تخته سنگ را «آتشگاه» يا «قربانگاه پاسارگاد» مي دانند. نيايش ايزد يكتا در دوران هخامنشيان در فضاي باز برابر آتش مقدس صورت مي گرفته است.

کاروانسراها ، دروازه ها و بازارها در شهرستان شيراز

دروازه قرآن
در شيراز، در نزديكي تنگ الله اكبر و در ميان كوه هاي باباكوهي و چهل مقام واقع شده است. وجه تسميه اين دروازه وجود قرآني بر بالاي طاقي مرتفع است. اين دروازه شامل يك طاق مرتفع از نوع طاق كجاوه اي در وسط دور طاق با ارتفاع كم در طرفين است. اين طاق در زمان حكومت عضدالدوله ديلمي در فارس، ساخته شد و قرآني نيز در آن جاي داده شد تا مسافرين به بركت عبور از زير آن سفر را به سلامت به پايان برند و در موقع سفر از زير قرآن بگذرند. به مرور زمان طاق شكسته و تخريب شد. در دوره حكومت زنديه كريمخان زند (1172 – 1193) مجددا" آن را بازسازي نمود و در قسمت فوقاني آن اطاقي ساخت و دو جلد قرآن نفيس به خط ثلث و محقق، اثر سلطان ابراهيم بن شاهرخ گوركاني را در آن اتاق جاي داد. اين قرآن ها به قرآن هفده من مشهورند. در سال 1316 كه طرح توسعه راه شمالي شيراز در دستور كار دولت قرار گرفت، اين طاق خراب شد و قرآن مذكور نيز به موزه پارس منتقل گرديد. در زمان قاجاريه كه چند زلزله شيراز را تكان داد، اين دروازه آسيب هايي ديد اما به وسيله محمد زكي خان نوري مورد بازسازي و مرمت قرار گرفت.
در سال 1327 ه.ش. يكي از بازرگانان شيراز به نام حسين ايگار، مشهور به اعتمادالتجار، با هزينه شخصي خود طاق كنوني را بازسازي كرد و چند آيه از قرآن كريم را كه با خط ثلث و نسخ بر روي كاشي نوشته شده بود، بر بدنه طاق نصب كرد. در پيشاني شمالي اين طاق (سمت كوه بمو) اين آيه بر روي كاشي نوشته شده است، ان هذاالقرآن يهدي للتي هي اقوم و يبشر المؤمنين الذين يعملون الصالحات ان لهم اجرا" كبيرا" در پيشاني جنوبي طاق (سمت شهد شيراز) اين آيه به چشم مي خورد.
قل لئن اجتمعت الانس و الجن علي ان يأتوا بمثل هذاالقرآن لايأتون بمثله ولو كان بعضهم لبعض ظهيراً
در گوشه غربي طاق اين آيه نوشته شده:
انا نحن نزلناه الذكر
و ادامه اين آيه در قسمت شرقي طاق و روبروي همان كتيبه نوشته شده
و انا له لحافظون.
بازار وكيل شيراز
بازار وکيل که از آثار زيباي دوران صفويه است در محله درب شا ه زاده جنب مسجد جامع وكيل واقع شده است. اين بازار مشتمل بر يک رشته حجره هاي شمالي - جنوبي و يک رشته خاوري - باختري است. راسته شمالي- جنوبي بازار از دو جناح تركيب شده و در هر جناح 41 زوج مغازه وسيع ساخته اند. در خاور و باختر جناح شمالي آن كاروان سراهاي روغني، احمد، گمرک و ضرابخانه ساخته شده است كه هر يک از آن ها حجره هاي متعدد دارند.
راسته خاوري - باختري نيز داراي دو جناح است كه جناح خاوري آن با 19 زوج مغازه«بازار علاقمندان» و جناح باختري آن با 10 زوج مغازه«بازار تركش دوزها» ناميده مي شود. به موازات بازار تركش دوزها، بازاري ديگر به نام«بازار شمشيرگرها» وجود دارد كه اين بازار نيز داراي 11 زوج مغازه است. در بازار شمشيرگرها، سراي ديگري وجود داشته كه آن را«كاروان سراي فيل» مي ناميده اند. از ويژگي هاي اين بازار مي توان به زيبايي و معماري خيره كننده، پهناي زياد، وسعت و تاق هاي ضربي مرتفع آن(با ارتفاعي متجاوز از 10 متر) كه به منظور تهويه هوا ساخته شده، اشاره كرد. اين تاق هاي ضربي، هواي بازار را در زمستان گرم و تابستان خنک نگه مي دارند. افزون بر اين، دريچه هايي كه در زير سقف آن ها ساخته شده است هوا و نور كافي بازار را تامين مي كنند.
در چهار سوق بازار وكيل، روي يک هشتي بزرگ تاق ضربي بسيار وسيع و مرتفعي ساخته اند كه از شاهكارهاي معماري به شمار مي رود و با اين كه تاكنون متجاوز از دويست سال از عمر آن مي گذرد. كوچک ترين شكافي بر نداشته است. در حال حاضر، بازار وكيل شهر شيراز بر اثر امتداد خيابان كريم خان زند به دو قسمت تقسيم شده است.
سراي مشير (سراي هنر) شيراز
سراي مشير از يادگاري هاي مرحوم ميرزا ابوالحسن مشيرالملک است كه آن را «سراي گلشن» هم مي گويند. سراي مشير جنب بازار وكيل قرار دارد و چون كاشي كاري هاي زيبا و ريزه كاري هاي چوبي و شيشه هاي الوان درب هاي آن رو به انهدام بود در سال 1348 تحت تعمير و مرمت قرار گرفت. درب هاي فرسوده و شكسته آن نوسازي گرديد و حوضخانه آن هم كه از حيث كاشي كاري و مقرنس كاري بي نظير است به شكل چايخانه درآمد. اتاق هاي اين سرا براي نمايش هنرهاي دستي و محلي فارس اختصاص يافت و به «سراي هنر» نيز معروف شد.
بازار نو شيراز
بازار نو يکي از يادگارهاي سال 1314 هـ. ق است. اين بازار از اواخر دوره قاجار به «بازار نو» معروف شده است. بازار نو را يكي ديگر از وزيران فارس به نام ميرزا اشرف يوسف شرفي مازندراني ساخته است. بازار نو در جانب دروازه اصفهان - شيراز و در امتداد بازار وكيل احداث شده است.
بازار حاجي شيراز
بازار حاجي كهن‌ ترين بازار شيراز است که از عهد ديلميان و شايد پيش از آن بنياد نهاده شده و بعدها بازسازي و تكميل شده است. اين بازار از سمت شمال باختري مسجد جمعه شيراز آغاز و به سمت شمال گسترده شده است.
بازار مسگرها
از بازارهاي شيراز است كه در محله درب شاهزاده قرار گرفته است. اين بازار بقاياي بازار قيصريه است كه توسط امام قلي خان در غرب مدرسه خان ساخته شده است. اين بازار كه از آجر و گچ ساخته شده است، بازار مرغ و اردوبازار را به يكديگر متصل مي نمايد به گونه اي كه اردوبازار در جنوب بازار وكيل و در مقابل بازار مرغ قرار مي گيرد و در امتداد شرق و غرب نيز بازار مسگرها قرار مي گيرد.
اين بازار در زمان قاجاريه بر اثر زلزله ويران شد و در سال 1299 ه.ق. مرمت شد. اين بازار هم اينك مركز فروش اسباب منزل است. اين بازار شباهت فراواني از نظر اجرايي با بازار وكيل دارد با اين تفاوت كه از هر ابعادي و مقياسي، در مقياس كوچكتري نسبت به بازار وكيل ساخته شده است. سقف اين بازار همانند بازار وكيل داراي طاق تويزه است و در بالاي عرقچين آن حورنورهايي ديده مي شود در بالاي دكانها نيز همان دريچه ها ديده مي شود. تفاوت ديگر اين بازار با بازار وكيل در اين است كه مغازه هاي اين بازار اكثرا" يا هم سطح زمين و يا پايين تر از سطح زمين ساخته شده اند. كه البته اين مسئله شايد به نوع كالايي كه د راين مغازه ها عرضه مي شده بر مي گردد. همچنين سردر ورودي مغازه ها يك قوس كجاوه اي است كه با يك پاكار پهن به زمين مي رسد. بازار ديگري به نام قيصريه به اين بازار از سمت راست متصل مي گردد كه داراي 12 جفت مغازه است كه اكثرا" سطحي بالاتر از سطح زمين دارند و مغازه ها داراي ارتفاع نسبتا" بلندي نسبت به بازار مسگرها مي باشند.در قديم ارتفاع مغازه ها را با توجه به جنسي كه در آنجا فروخته مي شده در نظر مي گرفتند. به عنوان مثال مغازه هاي نانوايي همواره پايين تر از سطح زمين بوده اند و مغازه هاي عطاري بالاتر از سطح زمين.قيصريه همانند راسته درسته و غيره به نوعي بازار اطلاق مي شود كه در آن اجناس ظريف ساخته و عرضه مي شدند مثل طلا و جواهرات و پارچه و ... قيصريه ها بايد حتما" درب ورود و خروج جداگانه داشته باشند كه البته در بازار ذكر شده چنين دربي مشاهده نشده است.

عمارات و محوطه هاي باستاني در شهرستان شيراز

ارگ كريم خاني شيراز
ارگ كريم خاني که از يادگارهاي دوران زنديه به شمار مي رود در حقيقت اندروني و قصر سلطنتي سلسله زنديه در شهر شيراز بوده است. اين ارگ، به شكل قلعه آجري با ديواره هاي بلند ساخته شده كه در هر چهار گوشه آن برجي بزرگ برپا است. روي برج ها، نقش هاي آجري جانبي ديده مي شوند و بر سر در ارگ، مجلس كشته شدن ديو سفيد به دست رستم، با كاشي هاي هفت رنگ تصوير شده است. در چهار جبهه دروني ارگ، ساختمان هاي جالبي وجود دارند كه بيش تر كاشي كاري هاي آن ها از بين رفته اند. ساختمان شهرباني در مقابل اين ارگ ساخته شده و از خود ارگ از سال 1315 تا 1350 به عنوان زندان شهرباني استفاده مي شد.
زماني كه ارگ به عنوان زندان مورد استفاده قرار گرفت همه آثار نقاشي هاي و مقرنس كاري هاي آن با گچ پوشيده و دود گرفته شد. بيش تر اتاق ها و تالارهاي آن با سقف و ديوارهاي بسيار، به صورت سلول هاي كوچک زندان درآمده اند. بخشي از تالارها و اتاق هاي مرمت شده آن نمونه اي زيبا از سبک معماري دوران زنديه را نشان مي دهند.
عمارت ديوان خانه شيراز
عمارت ديوانخانه در نزديكي ارگ كريمخاني، قرار گرفته كه در گذشته، عمارت ديوانخانه كريم خان زند بوده و اكنون تنها عمارت سابق آن در قسمت شمالي ارگ باقي مانده است. اين عمارت، شامل يک تالار وسيع با سقفي بلند است كه در گذشته دو ستون مرمر در جلو آن قرار داشت، اما آغامحمد خان قاجار آن دو ستون را به تهران برد و به جاي آن دو ستون چوبي نصب كرد. در جلو تالار وسطي، روي سنگ هاي بزرگ صيقلي، جنگ رستم و اشكبوس به طور برجسته حجاري شده كه دو شير و دو باز در طرفين آن قرار دارند. در جلو اين عمارت، دو حوض بزرگ و طولاني ساخته شده است. در گذشته قرار بود اين عمارت به موزه مردم شناسي تبديل شود ولي بعدها قسمت جنوبي آن را كه سابقا سر در ديوانخانه بود خراب كردند و ساختمان پست و تلگراف و تلفن را در آن جا احداث كرده اند.
عمارت باغ نشاط شيراز
عمارت باغ نشاط که از ساختمان هاي زيبا و بسيار ديدني عصر صفويه است، در ضلع شمالي پل عباسي و در ميان فضايي سبز و گسترده قرار گرفته و مقر حكومت لار، پس از دوران صفويه بوده است. مساحت قصر اين باغ 35×135 متر است. ارتفاع طبقه بالاي عمارت آن هفت متر و ايوان هاي آن 5/12 متر مي باشد. طبقه زيرين آن داراي چهار اتاق است. اتاق مركزي آن درست زير سالن ايوان قرار دارد كه از بالا و از يک منفذ هشت گوش نور مي گيرد. در وسط اتاق حوضچه اي هشت گوش از مرمر قرار دارد.
عمارت كلاه فرنگي باغ نظر شيراز
در وسط باغ نظر در شيراز كه متاسفانه هم اكنون قسمت بسيار كوچكي از آن به جاي مانده و آن را «باغ موزه» مي نامند، عمارت هشت ضلعي بسيار زيبايي ساخته شده كه به «كلاه فرنگي» مشهور است. اين عمارت در زمان كريم خان زند محل بارعام ميهمانان و سفراي خارجي بوده است. كتيبه ها و لچک هاي اين بناي زيباي هشت ضلعي را كاشي كاري هاي بديع زينت بخشيده اند.
اين باغ با انبوه درختان سر به فلک كشيده سرو و نارنج در سال هاي پيش از سلطنت كريم خان زند احداث شده و وجه تسميه آن معلوم نيست. كريم خان زند عمارت كلاه فرنگي، ارگ، ديوانخانه و بعضي از ساختمان هاي ديگر را در محوطه آن بنا كرد. در دوره قاجار نيز حسين علي ميرزاي فرمانفرما، عمارتي در نزديک عمارت «خورشيد» احداث نمود.
در داخل بنا، محوطه اي صليب مانند با چهار شاه نشين وجود دارد كه بين شاه نشين ها نيز چهار گوشواره ساخته اند. در وسط محوطه، حوضي از سنگ مرمر يکپارچه ساخته شده است. ديوارهاي محوطه وسط و اتاق هاي زاويه، مقرنس كاري مي باشد و نقاشي هاي بسيار زيبا دارد و از نظر هنري كم نظير است. روي بدنه و تاقچه هاي محوطه وسط، ده مجلس نقاشي به وسيله نقاشان دوره زنديه كه معروف ترين آن ها آقا صادق نقاش بوده تصوير شده است.
عمارت باغ ايلخاني شيراز
باغ ايلخاني يكي از فضاهاي سبز دوره قاجاريه مي باشد كه ساختمان كهنسال و عمارت قديمي و ديدني دارد. اين باغ از بناهاي محمد قلي خان، ايلخان قشقايي است كه در محله ميدان شاه(نزديک بقعه بي بي دختران) واقع شده است. در حال حاضر، قسمت باختري باغ كه عمارت اصلي در آن واقع شده به صورت قديمي باقي مانده و 3500 متر مربع مساحت دارد. در قسمت خاوري آن نيز باغچه اي به مساحت 3000 متر مربع وجود دارد كه عمارت كلاه فرنگي در محوطه آن واقع شده است. اين ساختمان داراي ايواني دو ستوني در وسط مي باشد. در پشت آن يک سالن نسبتا بزرگ پنج دري قرار گرفته كه يک اتاق در بالا دارد. در دو طرف ايوان دو راهرو وجود دارد كه در بالاي آن دو گوشواره جلب نظر مي كنند. سه اتاق در ضلع شمالي ايوان و چهار اتاق در ضلع جنوبي آن قرار گرفته اند.
ايوان وسط به شيوه اغلب آثار دوره زنديه و قاجاريه داراي دو ستون سنگي و سقف مسطح است. ستون هاي اين ايوان از سنگ يكپارچه بوده و به نحوي زيبا به صورت مارپيچ ساخته شده است. مسير ستون ها به طور مقرنس حجاري شده اند. يكي از اتاق هاي ضلع جنوبي اين باغ«اتاق آيينه كاري» ناميده مي شود و تركيبي از نقاشي و منبت كاري روي در و پنجره ها و گچ بري هاي بسيار زيبا است.

نگاهي كوتاه به شهر ستاني داراب

داراب يكي از مناطق‌قديمي استان فارس است که نام سابق آن دارابگرد يا دارابجرد بوده كه آثار آن در فاصله 5 كيلومتري جنوب باختري شهر داراب كنوني موجود است. داراب كنوني به تدريج كه شهر قديمي رو به ويراني مي گذاشته در جنب آتشكده آذرخش به وجود آمده است. قرار گرفتن داراب در مسير راه ارتباطي شيراز به بندرعباس، بوشهر و سواحل جنوبي ايران از دلايل مهم رشد و گسترش آن به حساب مي آيد. آن چه در مورد روند رشد و تحول شهر آمده است، مشخص مي کند كه داراب در زمان صفاريان گسترش يافت، اما در آغاز قرن ششم قسمت عمده آن خراب شد و تنها قلعه مستحكمي كه در وسط شهر قرار داشته باقي مانده است.داراب پس از فراز و فرودهاي بسيار به خصوص در دوره مغول، در عصر صفويه آرامش خود را بازيافته و به يكي از ولايات مهم فارس تبديل شد. مهم ترين تحول اين شهر در دوره قاجار احداث قناتي در بخش شمالي شهر و تقسيم آب قنات در بافت شهري بوده است. در اواخر دوره قاجاريه با مركزيت يافتن بندر بوشهر، توقف حمل كالا از شيراز به شهرهاي ديگر ايران، رونق گرفتن بندر خرمشهر و باز شدن راه تجارتي خوزستان، راه ترانزيتي بين بوشهر و تهران تحت تاثير قرار گرفت. در نتيجه بازار شيراز از رونق افتاد و به تبع آن از رونق بازار داراب نيز کاسته شد.بافته هاي داري با اهميت ترين صنايع دستي شهرستان داراب هستند. اين بافته ها از قبيل قالي، جاجيم و گليم از جمله صادرات اين شهرستان به شمار مي آيند که به کشورهاي ديگر نيز صادر مي شوند. کارگاه هاي قالي بافي داراب بسيار فعال هستند و در جذب نيروي کار اهميت شايان توجهي دارند.
کوزه گري و بافتن رويه گيوه نيز از صنايع دستي شهرستان داراب است که جنبه صادراتي دارند. گلدوزي روي پارچه از صنايع دستي بومي منطقه مي باشد که بيشتر جنبه مصرف محلي دارد.به علت وجود كشاورزي پر رونق و صنايع وابسته به آن و هم چنين صنايع دستي اين شهرستان بازرگاني در اين منطقه از رونق نسبي برخوردار است و عمده ترين صادرات اين منطقه را: مركبات، پنبه، گل سرخ،‌ خرما،‌ انگور،‌ بادام، گندم، قالي و گليم تشكيل مي دهد.
مکان هاي ديدني و تاريخي
شهرستان داراب از جاذبه هاي طبيعي و تاريخي با ارزشي برخوردار است. کوه ها و رودخانه هايي که در اين منطقه وجود دارند، به همراه گردشگاه ها و تنگ هايي چون تنگ لاي زنگان که منطقه اي جنگلي پوشده از باغ هاي گل رزمي باشد، از جمله جاذبه هاي طبيعي و مهم منطقه هستند. مسجد سنگي که در در زمان ساسانيان دردل کوه حجاري شده ، آتشکده هاي قديمي که قدمت آن ها به دوره هاي باستاني مي رسند، قصرآيينه که قدمت آن به سال سوم ميلادي مي رسد و نقش رستم که آثار مهمي از دوره هاي عيلامي، هخامنشي و ساساني را در خود دارد، به همراه ده ها اثر تاريخي و باستاني چون تپه هاي تاريخي و آرامگاه هاي مشاهير و ... از جمله مهم ترين جاذبه هاي تاريخي شهرستان داراب به شمار مي آيند که به همراه جاذبه هاي طبيعي، مکان هاي ديدني شهرستان داراب را تشکيل مي دهند.
صنايع و معادن
عمده ترين صنايع در اين شهرستان در ارتباط با كشاورزي برقرار شده‌اند و عمده‌ترين كارخانه‌هاي اين شهرستان كارخانه‌ها و كارگاه هاي پنبه پاک كني و كارگاه هاي قالي‌بافي است. اين كارگاه‌ها و كارخانه‌ها در جذب كارگر و توليد كار و گرداندن چرخ هاي اقتصادي منطقه تاثير به سزايي دارند. در كوه هاي منطقه داراب معادن گچ و سنگ هاي ساختماني وجود دارد كه به روش هاي دستي و مكانيكي مورد بهره برداري قرار مي گيرند.
کشاورزي و دام داري
اساس و بنيان اقتصاد شهرستان داراب بر كشاورزي و صنايع دستي استوار‌است. كشاورزي اين منطقه از رونق نسبي برخوردار بوده و به روش صنعتي انجام مي شود. نوع كشت آبي و منابع آب كشاورزي چاه ژرف و نيمه ژرف،‌ كاريز، چشمه و رودخانه است. عمده ترين فرآورده هاي كشاورزي داراب عبارتند از : پنبه، گندم، جو، مركبات، خرما، بادام، گل سرخ، انگور و تره بار. از ميان اقلام فوق مركبات، خرما، انگور، گل سرخ، بادام، گندم، پنبه ( پس از پاک شدن در كارخانه‌هاي‌پنبه‌پاک‌كني‌داراب)صادر مي شود. در اين منطقه دام داري به شيوه سنتي انجام مي گيرد و توليدات آن كه انواع فرآورده هاي لبني و دامي از قبيل گوشت،‌ پوست، لبنيات و… مي باشد به مصرف داخلي مي رسد.
مشخصات جغرافيايي
شهرستان داراب از شمال به شهرستان هاي نيريز و استهبان، از خاور به سعادت آباد ( از بخش هاي شهرستان بندر عباس در استان هرمزگان )از جنوب به شهرستان لار، و از باختر به شهرستان هاي جهرم و فسا محدود است. اين شهرستان تنها از يک بخش مركزي تشكيل شده است. مهم ترين رودخانه اين شهرستان به نام رود بار معروف است. شهر داراب مركز شهرستان داراب در 54 درجه و 32 دقيقه طول جغرافيايي و 28 درجه و 45 دقيقه عرض جغرافيايي و بلندي 1140 متري از سطح دريا واقع شده و هواي آن معتدل مايل به گرم و خشک است. شهرستان داراب در سرشماري سال 1375 جمعيتي معادل 210935 نفر داشته است. زبان اهالي‌داراب‌فارسي، تركي و عربي است و بيش‌ترمسلمان و شيعه مذهب هستند. مسيرهاي دسترسي به اين منطقه را راه داراب – فسا به طول 110 كيلومتر و راه داراب – استهبان به طول 75 كيلومتر تشكيل مي‌دهند. مركز شهرستان در 270 كيلومتري جنوب خاوري شيراز و در مسير راIه كهكم - مقاري قرار دارد.
وجه تسميه و پيشينه تاريخي
كلمه دار در زبان فارسي به معني پرورنده است. دارآب به معني پرورنده آب، به علت فراواني چشمه هاي آب گوارا و رودهاي بسيار به اين منطقه اتلاق شده است. داراب از شهرهاي قديمي استان فارس است كه قبل از اسلام « دارابگرد» نام داشته و خرابه هاي آن در پنج كيلومتري جنوب شهر داراب فعلي قرار دارد. ولايت دارابگرد (دارابجرد)، خاوري ترين ولايت فارس بود که تقريبا همان ولايت شبانكاره كه در دوره مغولان از فارس جدا شد و حكومتي جداگانه پيدا کرد، است. در افسانه هاي ايراني، بناي شهر دارابگرد را به داراب نسبت داده اند. مركز داراب در دوره خلفاي اسلامي، شهر دارابگرد يا دارابجرد ثبت شده است. در آغاز قرن ششم هجري، قسمت عمده شهر دارابگرد ويران شد و تنها قلعه اي محكم كه در وسط شهر بود، باقي ماند. هم زمان با استيلاي اتابكان سلغري بر فارس، سلسله ديگري در قسمت خاوري اين ايالت يعني در ناحيه سرحدي بين فارس، كرمان و خليج فارس كه مشتمل بر بلاد دارابگرد، نيريز، ( ايگ يا ايج )،‌ طارم و اصطهبانات بود، به قدرت رسيد و اين نواحي را كه در آن زمان شبانكاره نام داشت، به تصرف خود در آورد. اين سلسله، مركز حكومت را از دارابگرد به داركان (زركان) كه در جنوب قلعه ايگ واقع شده است، منتقل كرد.

نگاهي کوتاه به شهرستان شيراز

شيراز نگين درخشان فرهنگ و تمدن ايران زمين و يكي از زيباترين و نام دارترين مناطق ايران است. شيراز با سابقه تاريخي منحصر به فرد خود مجموعه‌اي از تمدن باستاني جهان را در برداشته، وارث تمدن اقليم پارس و نشانه اي از هويت باستاني و سهم بسيار ارزشمند ايران در تمدن و فرهنگ جهان است. شيراز با موقعيت خاص جغرافيايي خود كه سه فصل از فصل هاي سال، هوايي بهاري دارد؛ سرزمين شعر و شاعري نيز هست و دو مرواريد بزرگ ادبيات جهان ( سعدي و حافظ) زادگاه اين سرزمين هستند و آرامگاه آن ها محفل هنردوستان است. شيراز با مناطق اطراف آن يعني تخت جمشيد، نقش رستم و شهرهاي ديرينه يكي از قديمي ترين مجموعه هاي تمدني جهان است و آثار تاريخي اطراف آن كه از عظيم ترين آثار باقي مانده در جهان است به تمدن كهن ايران، اعتباري خاص داده است.آثار پرافتخار زمان هخامنشي ها و ساساني‌ها، نمايش‌گر ذوق‌حجاري، معماري،كاشي‌كاري، نقاشي و مجسمه سازي مردم فارس پيش از اسلام است. بعد از اسلام نيز فارس ها به خصوص مردم شيراز به شيوه ديرين خود، در كسب هنر و آفريدن صنايع دستي كوشش فراوان به کار برده اند و در اين راه بسيار موفق عمل کرده اند. هنرمندان شيرازي در تاريخ هنر ايران در خط و تذهيب، جلوه سازي و گل و بوته سازي،معماري و گچ بري، خاتم سازي و نقره كاري، ابريشم دوزي، قالي‌بافي و منبت كاري از نام داران و سرآمد هاي اين هنر به شمار مي‌رفته‌اند. امروزه نيز اين منطقه به لحاظ صنايع دستي بسيار قوي عمل مي کند و خاتم كاري، منبت کاري، معرق کاري، قالي بافي، پارچه بافي، نقره كاري، مسگري و بافت گليم هاي زيبا از مهم ترين صنايع دستي شهرستان شيراز محسوب مي شود.
بافت قالي در شهرستان شيراز از سابقه اي طولاني برخورداراست. در تجارت فرش، تمام قالي هاي ناحيه فارس (جنوب غربي ايران) را تحت عنوان قالي شيراز نام مي برند که به طور کامل در صنايع دستي استان فارس توضيح داده شده است. بخشي از فرشينه هاي خمسه هم که به شيرازي معروفند، از نظر جنس متوسط است و به جز بافندگان خمسه، بافندگان روستاهاي غير عشايري نيز آن را مي بافند. اين بافته ها نيزبه نام قاليچه هاي شيرازي مشهورهستند و به کشورهاي ديگر نيز صادر مي شوند.
پارچه‌هاي ابريشمي، نخي و پشمي شيراز و ظروف مسي و نقره كاري اين منطقه نيز از شهرت به سزايي برخوردار بوده و گليم بافي هم در اين ناحيه شهرت زيادي دارد. صنايع دستي شهرستان شيراز از جمله صادرات اين شهرستان به شمار مي آيد. خاتم کاري مهم ترين و مشهور ترين صنعت دستي شهرستان شيراز است. خاتم کاري يکي از هنرهاي با ارزشي است که در شرق وجود دارد و مهم ترين صنعت دستي فارسي است که بهترين نوع آن در شيراز توليد مي ‌شود. از گذشته خاتم سازي اطلاع زيادي در دست نيست، زيرا مواد اوليه خاتم بيش تر چسب و چوب است و اين دو ماده بر اثر مرور زمان از بين مي روند. با اين همه در مکان هايي که از نظر مردم جنبه تقدس داشته، به خاتم هايي بر مي خوريم که قدمت دويست تا سيصد ساله دارند. تصور مي شود هنر خاتم سازي براي اولين بار در شهر شيراز به وجود آمده و مركزاصلي خاتم كاري در شيراز باشد. شايد بهترين نمونه اين هنر درعصر حاضر، ميز خاتمي است که در نمايشگاه جهاني بروکسل (سال 1958) مدال طلا را نصيب خود کرد.
کهن ترين نمونه خاتم که در دست است متعلق به دوره صفويه است. اين اثرمربوط به بقعه شاه نعمت الله ولي در ماهان کرمان است. در خاتم كاري هاي شيراز بيش تر گل هاي كوچک و ستاره هاي درخشاني كه از مواد مختلف تركيب يافته اند، ديده مي شود.( قطعات كوچک منظمي از ني، مس، قلع، چوب، عاج بريده و آن ها را روي سطحي كه قبلا سريشم زده اند، مي چسبانند.) خاتم كاري بيش تر در روي رحل و صندوقچه هاي كوچک و جعبه هاي آرايش صورت مي گيرد و نيز ممكن است به موجب سفارش، اشياء بزرگ تر از قبيل ميز و صندلي و غيره را نيز خاتم كاري نمايند. درخاتم هاي گران قيمت قسمت هاي فلزي خاتم از طلا يا نقره تشکيل مي شود و به جاي استخوان در ساخت آن ها عاج به کار مي رود. مرغوب ترين نوع خاتم، نوعي است که پره وارو ناميده مي شود و نوع ديگري هم هست که به سيم دار مشهور است. چوب، فلز، استخوان و رنگ سبز، مواد و مصالح خاتم سازي را تشکيل مي دهند. انواع وسايل و ابزار اين رشته عبارتند از: رنده که پشت خاتم را بسيار ظريف مي تراشد، تنگ هاي گوناگون نظير تنگ مثلث سابي، سيم سابي، پره ساب، گل ساب و توگلو ساب، اره، اره سرقطع کن که سر چوب ها يا گل خاتم را قطع مي کند، سوهان که انواع مختلف دارد، پرگار، گونيا، چکش، گاز انبر، مغاز و پرس.
منبت کاري از صنايع و هنرهاي دستي شيراز است. واژه منبت به معناي کنده کاري روي چوب است که سابقه اي ديرينه در شهرستان شيراز دارد. شايد بتوان آغاز تاريخ منبت کاري را زماني دانست که انسان نخستين بار با ابزاري برنده چوبي را تراشيده است. مهم ترين ماده اي که روي آن منبت کاري مي کنند چوب است. چوب منبت کاري بايد محکم و بدون گره باشدو براي اين منظور از چوب هاي آبنوس، فوفل، بقم، شمشاد، عناب و گردو استفاده مي شود. شناخت راه چوب يکي از مهم ترين اصول کار است و عاج، صدف و استخوان از ديگر مصالح مورد استفاده در هنر منبت کاري است.
معرق کاري يکي ديگر از صنايع روي چوب و با اهميت شيرازي هاست که شيوه جديد آن، پديده تازه اي در ايران است و عمري پنجاه ساله دارد. معرق در اصل بر تکه هاي ريزي از کاشي اطلاق مي شود که در کنار هم چيده مي شوند و فرم هاي مختلفي را تشکيل مي دهند. اين نوع کاشي براي تزيين داخل و خارج گنبدها و سردر مساجد به کار مي رفته است. معرق کاري در قرن ششم هجري يعني در دوره سلجوقيان به سمت کمال رفت و متداول شد. در شيوه تازه معرق روي چوب که به تازگي از منبت کاري جدا شده، طرح مورد نظر روي چوب زده مي شود و به وسيله مغار خالي شده و به جاي آن تکه هايي به همان اندازه از چوب هاي مختلف يا عاج، جاگذاري مي شود. پس از به وجود آمدن اره مويي هاي بسيار باريک، معرق روي چوب وارد مرحله جديدي شد و هنري با ظرافت و اعجاب آور به وجود آمد. در اين مرحله جديد با قرار دادن قطعات مختلف از قبيل صدف، عاج، استخوان، فلز و چوب هاي مختلف رنگي در کنار يکديگر، معرق ايجاد مي شود. معرق کاري هاي شيراز از جمله صنايع دستي صادراتي اين شهرستان به شمار مي آيند.
ايلات عمده اي در بخش هاي تابعه اين شهرستان به زندگي كوچ نشيني مشغول هستند. ايل قشقايي در محدوده شمال و شمال غربي شيراز رفت و ‌آمد مي كنند و طوايف عمده آن كشكولي دره شوري، شش بلوكي، قراچه اي فارسيمدان، عمله و لبو محمدي هستند. اين ايل در حال حاضر اهميت و نفوذ سابق خود را از دست داده و داراي ايلخان نيست. ايلات خمسه نيز بيش‌تر در قسمت هاي خاوري و جنوب خاوري شيراز رفت و آمد مي كنند و شامل 5 ايل هستند به نام هاي اينانلو، بهارلو، عرب، نفر و باصري. مردم شهرستان شيراز آريايي نژاد بوده و اهالي اين شهرستان داراي زبان فارسي با گويش ويژه شيرازي هستند كه به زبان فارسي اصيل نزديک‌تر است. تقريبا 97 درصد شهرستان شيراز مسلمان و شيعه مذهب بوده و 3 درصد ديگر را نيز ساير اديان تشكيل مي‌دهند.
جاذبه هاي تاريخي متعدد که در گوشه و کنار اين شهرستان پراکنده شده اند، نشان از اهميت و عظمت اين منطقه در دوره هاي باستاني، اسلامي و معاصر دارند. آرامگاه کوروش کبير که در دشتي پهناور قرار گرفته و از سنگ هاي سفيد رنگ ساخته شده و قدمت آن به دوره هخامنشيان مي رسد، مسجد جامع عتيق که از كهن ترين مسجد هاي استان فارس و شهرستان شيراز است و قدمت آن به دوره هاي اوليه اسلام مي رسد، مسجد وکيل که از شاهكارها و آثار پر ارزش دوره زنديه است و دروازه قرآن که از شهرتي جهاني برخوردار است، نمونه هايي از آثار دوره هاي مختلف در شهرستان شيراز به شمار مي‌آيند.
بازار وكيل شيراز که داراي ويژگي هاي خاص و زيبايي خيره کننده‌اي است به همراه باغ هاي مشهوري چون باغ عفيف آباد (باغ گلشن) و باغ ارم‌ که از مشهور ترين باغ هاي ايران در جهان است، در اين شهرستان واقع شده‌اند. نارنجستان قوام از ديگر بناهاي ارزشمند منطقه است که در آن اثر هفت هنر ايراني، (گچ بري، نقاشي سنتي، آينه كاري، آجركاري، سنگ تراشي، معرق كاري و منبت كاري) قابل مشاهده است. شهرستان شيراز از طبيعت بسيارغني، جذاب و ديدني نيز برخوردار است و وجود جاذبه هايي چون تنگ بوان با طبيعت زيباي پيرامونش، پارک ها و گردش‌گاه هاي طبيعي چون گردش‌گاه ميان كتل که زيستگاه گوزن زرد ايراني است، درياچه هاي زيبايي چون درياچه پريشان، چشمه هاي متعدد چون چشمه رچي، دره هاي سر سبز و ... سبب شده اند که اين شهرستان توانمندي هاي قابل توجهي را در زمينه جاذبه هاي طبيعي داشته باشد و همراه با جاذبه هاي منحصر به فرد تاريخي خود، همواره پذيراي طبيعت دوستان و ايرانگردان باشد.
مکان هاي ديدني و تاريخي
شيراز؛ با سابقه هزاران ساله خود قدمتي به طول تاريخ‌ تمدن و فرهنگ ايران دارد و گوشه گوشه اين منطقه نمايشگه اين ادعاست. شيراز يکي از مشهورترين نقاط ايران در جهان است و همواره در هر محفلي که سخن از شکوه تمدن ايران بوده، نام شيراز در راس فهرست مناطق داراي تمدن ايران آورده شده است. موقعيت طبيعي و جغرافيايي اين شهرستان در فلات ايران، رودخانه هاي پرآب همراه با خاک حاصل خيز و درياچه هاي طبيعي آب شيرين به اين منطقه امکان داده که در دوره هاي مختلف از مراکز مهم فعاليت اقوام ساکن در اين مرز و بوم باشد و يادگارهاي با ارزش تاريخي زيادي را از اقوام مختلف در دل خود داشته باشد.
جاذبه‌هاي تاريخي‌متعدد‌که در گوشه و کنار اين شهرستان پراکنده شده اند، نشان از اهميت و عظمت اين منطقه در دوره هاي باستاني، اسلامي و معاصر دارند. آرامگاه کوروش کبير که در دشتي پهناور قرار گرفته و از سنگ هاي سفيد رنگ ساخته شده و قدمت آن به دوره هخامنشيان مي رسد، مسجد جامع عتيق که از كهن ترين مسجد هاي استان فارس و شهرستان شيراز است و قدمت آن به دوره هاي اوليه اسلام مي رسد، مسجد وکيل که از شاهكارها و آثار پر ارزش دوره زنديه است و دروازه قرآن که از شهرتي جهاني برخوردار مي باشد، نمونه هايي از آثار دوره هاي مختلف در شهرستان شيراز مي باشند.
بازار وكيل شيراز که داراي ويژگي هاي خاص و زيبايي خيره کننده اي است به همراه باغ هاي مشهوري چون باغ عفيف آباد ( باغ گلشن ) و باغ ارم که از مشهور ترين باغ هاي ايران در جهان مي باشند، در اين شهرستان واقع شده اند. نارنجستان قوام از ديگر بناهاي ارزشمند منطقه است که در آن اثر هفت هنر ايراني، (گچ بري، نقاشي سنتي، آينه كاري، آجركاري، سنگ تراشي، معرق كاري و منبت كاري) قابل مشاهده است.
شهرستان شيراز از طبيعت بسيارغني، جذاب و ديدني نيز برخوردار است و وجود جاذبه هايي چون تنگ بوان با طبيعت زيباي پيرامونش، پارک ها و گردشگاه هاي طبيعي چون گردشگاه ميان كتل که زيستگاه گوزن زرد ايراني است، درياچه هاي زيبايي چون درياچه پريشان، چشمه هاي متعدد چون چشمه رچي، دره هاي سر سبز و ... سبب شده اند که اين شهرستان توانمندي هاي قابل توجهي را در زمينه جاذبه هاي طبيعي داشته باشد و همراه با جاذبه هاي منحصر به فرد تاريخي خود، همواره پذيراي طبيعت دوستان و ايرانگردان باشد.
صنايع و معادن
شيراز از شهرهاي مهم ايران محسوب مي شود و صنايع كارخانه اي در آن پيشرفته و چشم گير مي باشد. انواع كارخانه هاي صنعتي از قبيل نفت ايران، كارخانه هاي تهيه لوله كشي نفت خام، پالايشگاه و پتروشيمي، كارخانجات توليد نخ،‌ كارخانه‌هاي شير پاستوريزه، روغن نباتي،‌ پارچه بافي، جعبه سازي، شيشه سازي، كارخانجات ذوب فلزات، چاپخانه و كارخانه هاي توليد‌ آجر، سيمان، گچ،‌ موزاييک و ... از كارخانه هاي مهم شيراز به شمار مي روند. علاوه بر معادن نمک درياچه هاي شور، معادن سنگ و آهک اين شهرستان نيز نسبتا زياد است كه مهم ترين آن ها معادن احمد آباد، چنار زاهدان، فرهادخاني و چشمه تلخو در اطراف شيراز، و معادن سنگ سروستان و سنگ زرقان مي باشند كه در صنعت كاشي سازي وكاشي كاري اين شهرستان نقش عمده اي داشته‌اند. بازرگاني در شهرستان شيراز از رونق چشم‌گيري برخوردار است. از نظر اقتصادي شهرستان شيراز تقريبا خودكفا بوده و اساس اقتصاد آن بر كشاورزي، دام داري، كارگري، تجارت و صنايع دستي و فرش بافي استوار است. تجارت در اين شهرستان در محور شغلي عمده مردم بوده و صادرات آن را انواع محصولات كشاورزي از قبيل : گندم، جو، ‌بنشن،‌ تره بار، چغندرقند، و برنج و صنايع دستي از قبيل: خاتم كاري، منبت كاري، نقره آلات، گيوه، كلاه نمدي و قالي و محصولات كارخانه اي و صنعتي تشكيل مي دهد.
وجه تسميه و پيشينه تاريخي
در افسانه ها آمده است كه شيراز فرزند تهمورس (از پادشاهان سلسله پيشداديان) شهر شيراز را تأسيس كرد و نام خود را بدان بخشيد. به روايتي ديگر، نام اين ديار، "شهرراز" بوده كه به اختصار شهر از و شيراز خوانده شده است.در حالي كه بر اساس تحقيقات "تدسكو" شيراز به معناي مركز انگور خوب است، "ابن حوقل"، جغرافي دان مسلمان قرن چهارم هجري، علت نامگذاري شيراز شباهت اين سرزمين به اندرون شير مي داند، چرا كه به قول او عموما" خواربار نواحي ديگر بدانجا حمل مي شد و از آنجا چيزي به جايي نمي بردند. و بالاخره بنا به نوشته كتاب "صورالاقاليم"، از جهت وجود دام هاي بسيار در دشت شيراز، آنجا را "شيرساز" ناميده اند.باري، بيش از هر چيز نام زيبا و سحرانگيز شيراز كه واژه اي فارسي است، بهترين گواه بر اين باور است كه برخلاف پندار پاره اي از جغرافي دانان مسلمان، تأسيس اين شهر به قرن ها قبل از ورود اسلام به ايران باز مي گردد، شيراز، هم اكنون نيز در محل تقاطع مهمترين راه هاي ارتباطي شمال به جنوب و شرق به غرب كشور است و اين موقعيت در ادوار قبل از اسلام شاخص تر بوده، چرا كه در عهد هخامنشيان، شيراز بر سر راه شوش (پايتخت هخامنشي) به تخت جمشيد و پاسارگاد بوده و در عهد ساسانيان راه ارتباطي شهرهاي بسيار مهمي چون بيشابور و گور با استخر، از جلگه شيراز مي گذشت. در نتيجه مسلم است كه چنين محل حاصلخيز و خوش آب و هوايي كه در تقاطع مسيرهاي مهمي كه برشمرده شد، قرار داشته، هرگز خالي از آبادي و سكنه نبوده است. وجود آثار قديمي مانند قصر ابونصر در حوالي شيراز كه قدمت آن به دوره اشكانيان مي رسد و نقوش برجسته برم دلك، (در چندكيلومتري شرق قصر ابونصر) كه از آثار دوره ساساني است و قلعه بزرگ بندر (فهندر، پهندر، قهندز، كهندژ) در سمت شرق تنگ سعدي و چند نقش برجسته در دهكده گويم در چهار فرسنگي شمال غرب شيراز و همچنين پيدا شدن سكه هايي در ضمن حفاري هاي قصر ابونصر، كه بر آنها با خط پهلوي نام شيراز نقش بسته است، جملگي بر وجود شهر يا بلوكي به نام شيراز، در همين محل در دوران قبل از اسلام دلالت دارد.علاوه بر آنچه گفته شد، كاوش هاي باستان شناسي در تخت جمشيد، به سرپرستي كامرون در سال 1314 ه.ش، به پيدايش خشت نبشته هايي انجاميد كه بر روي چند فقره از آنها نام شيراز مشخص بود. بدين ترتيب مي توان احتمال داد، اين وادي كه در عهد رونق تخت جمشيد، آبادي كوچكي بيش نبوده است، بعد از انهدام پايتخت هخامنشيان، سمندروار از دل خاكستر آن ديار برپا خاسته است.
مشخصات جغرافيايي
شهرستان شيراز از شمال به شهرستان آباده، از جنوب به شهرستان فيروزآباد، از شرق به شهرستان استهبان و از غرب به شهرستان كازرون محدود مي‌شود. رودخانه هاي كر، شش پير، و قره ‌آغاج از مهم ترين رودخانه‌هاي منطقه هستند و به طور كلي شهرستان شيراز صرف نظر از جلگه هاي شيراز، مرودشت و كربال يك منطقه كوهستاني به شمار مي رود. آب و هواي منطقه معتدل و متمايل به گرم است. شهر شيراز مركز شهرستان درطول جغرافيايي 52 درجه و 32 دقيقه و عرض جغرافيايي 29 درجه و 37 دقيقه و ارتفاع 1540 متري از سطح دريا واقع است. در سرشماري سال 1375 جمعيت شهرستان شيراز 1،423،805 نفر برآورد شده است. راه هاي دسترسي به اين منطقه عبارتند از:
- راه شيراز – اصفهان به طول 484 كيلومتر
- راه شيراز – فسا به طول 168 كيلومتر
- راه شيراز – استهبان – ني ريز به طول 191 كيلومتر و تا استهبان به طول 230 كيلومتر
- راه شيراز – بوشهر به طول 225 كيلومتر
- راه شيراز – جهرم به طول 200 كيلومتر
- راه شيراز – نورآباد ممسني به طول 235 كيلومتر
- راه شيراز – اردكان به طول 95 كيلومتر
- راه شيراز – فيروزآباد به طول 120 كيلومتر
مركز شهرستان شيراز داراي فرودگاه بين المللي است.

طبيعت در شهرستان شيراز

رودخانه پل فسا شيراز
رودخانه پل فسا يک رود دايمي به طول 35 كيلومتر است. مسير كلي اين رود جنوب خاوري بوده و از كوه پهن 14 كيلومتري جنوب باختري شيراز سرچشمه مي گيرد.
رودخانه خشک شيراز
رود خشک که 50 كيلومتر طول دارد رودي فصلي بوده كه مسير كلي آن جنوب خاوري است. سرچشمه اين رود، كوه هاي قلات و تشي برگي و كلتاق در 33 كيلومتري شمال باختري شيراز است كه به آن نهر اعظم نيز مي گويند.
رودخانه دالكي شيراز
رودخانه دالکي يک رود دايمي به طول 170 کيلومتر است که شيب متوسط آن 8/0 درصد مي باشد. اين رود که حوزه آن خليج فارس و درياي عمان است در مسير کلي خود که به سمت جنوب باختري است، از شهرستان هاي كازرون، برازجان و بوشهر در استان هاي فارس و بوشهر عبور مي کند. هله از ارتفاعات 40 كيلومتري جنوب خاوري كازرون و 53 كيلومتري جنوب باختري شيراز از دهستان كوهمره سرچشمه گرفته و به سوي شمال باختري روان مي شود. در 14 كيلومتري خاور كازرون با رودخانه حنا مخلوط شده و به نام رودخانه سفيد از طريق دره دوان در شمال خاوري، همچنان به سوي شمال باختري ادامه مسير مي دهد. پس از آن كه در 17 كيلومتري شمال كازرون با رودخانه تنگ شيب مخلوط شده، با نام جديد شاهپور از طريق تنگه چوگان به دهستان شاهپور وارد مي شود. در اين دهستان با ريزابه هاي فراواني از جمله رود شكستان درهم مي آميزد و رو به سوي جنوب باختري به طرف دهستان خشت سرازير مي شود. در اين دهستان به سوي باختر تغيير جهت داده و پس از عبور از دره شمالي كوه پوزه حسن كرچال وارد دهستان مزارعي از شهرستان برازجان مي شود. در اين دهستان با ريزابه هاي فراواني كه غالبا از شمال سرازير شده اند مخلوط گشته، مرز ميان دهستان هاي مزارعي، شبانكاوه و زيرراه را تشكيل مي دهد و به نام رودخانه شيرين در 12 كيلومتري شمال باختري برازجان با رودخانه دالكي مخلوط مي شود. از اين به بعد اين رودخانه که به سمت باختر متوجه شده و مرز ميان دهستان هاي شبانکاره و زيارت را تشکيل مي دهد، هله نام مي گيرد. سرانجام اين رودخانه در 54 كيلومتري جنوب باختري برازجان به خليج فارس مي ريزد. در طول مسير اين رودخانه نقاط مناسبي براي احداث سد وجود دارد. از جمله اين مناطق مي توان به مدخل شمالي تنگ چوگان در 20 كيلومتري شمال كازرون، دهانه خاوري پوزه حسن كرچال در 35 كيلومتري باختر كازرون و همچنين دره شمالي كتل برنگ در 44 كيلومتري باختر شمالي كازرون اشاره کرد
موند (مند) شيراز
مسير عبوري اين رود شهرستان هاي شيراز، جهرم، فيروزآباد، و خورموج است. اين رود 685 كيلومتر طول دارد و مسير كلي آن نخست جنوب خاوري و سپس جنوب باختري و در انتها باختري مي باشد. اين رودخانه از كوه هاي انار و خاني يک واقع در دهستان كوهمره در 75 كيلومتري باختر شمالي شيراز و 28 كيلومتري شمال خاوري كازرون سرچشمه مي گيرد و به نام رودخانه قره آغاج به سوي جنوب خاوري سرازير مي شود و پس از مخلوط شدن با رودخانه زاخرد به دهستان سياخ وارد مي گردد و مسير خود را به سوي جنوب خاوري را طي مي كند. اين رودخانه پس از طي مسيري طولاني و عبور از دهستان ها و شهرستان هاي بسيار و مخلوط شدن ريزابه ها و رودخانه هاي فراوان با اين رودخانه سرانجام در 56 كيلومتري جنوب باختري خورموج به خليج فارس مي ريزد.
رود سرخون شيراز
سرخون يک رود دايمي به طول 20 كيلومتر است. اين رود از كوه هاي دشت ارژن و ديوار آهني در 44 كيلومتري باختر شيراز سرچشمه مي گيرد. شيب متوسط اين رود 7 درصد و مسير كلي آن جنوبي است.
رودخانه آغاج شيراز
اين رودخانه از دامنه كوه تابسک در دهستان دشمن زياري سرچشمه مي گيرد و پس از عبور از ميان دره اي در ناحيه شمال باختري شيراز، در حوالي چهل چشمه از منطقه ممسني خارج مي شود. رودخانه آغاج در مسير خود همراه چند رود و چشمه، پس از عبور از اراضي زراعي خفر، كوار، جهرم، قير و كارزين از طريق استان بوشهر به نام رود مند وارد خليج فارس مي شود.
چشمه رچي شيراز
اين چشمه که از گردشگاه هاي زيباي استان و شهرستان شيراز به شمار مي آيد در منطقه كوهمره سرخي در 35 كيلومتري شيراز واقع شده است. آب و هواي مطبوع و مناظر دل انگيز طبيعي از ويژگي هاي اين ناحيه مي باشند كه آن را به يكي از گردشگاه هاي عمومي تبديل كرده است.
چشمه خارگان شيراز
چشمه خارگان در روستايي به همين نام در 60 كيلومتري شيراز قرار دارد. محوطه اطراف چشمه، همواره پذيراي انبوهي از بازديد كنندگان و گردشگران در فصل هاي مختلف سال است. اين محل به علت برخورداري از آب فراوان و همجواري با رودخانه هاي قره آغاج و جره، از پوشش گياهي مناسبي برخوردار است.
گردشگاه آتشكده شيراز
در حاشيه جاده شيراز به استهبان، در دامنه ارتفاعات خرمن كوه، گردشگاهي ارزشمند وجود دارد كه در حال حاضر، بخشي از خدمات تفريحي اين مسير را به عهده دارد. اين مكان چشمه و بركه اي بسيار زيبا دارد كه علاوه بر قابليت هاي گردشگاهي، به عنوان حوضچه پرورش ماهي نيز مورد استفاده قرار مي گيرد.
گردشگاه برم دلک شيراز
اين گردشگاه در 14 كيلومتري خاور شيراز واقع شده است. در چهار كيلومتري آثار باستاني قصر ابونصر، تالابي وجود دارد كه به نام برم دلک معروف است. آب اين برم (چشمه) از چند شكاف كوه خارج مي شود و در دامنه كوه تالابي را تشكيل مي دهد. در اطراف اين آبگير، نيزاري وجود دارد و در بدنه كوه مشرف بر تالاب، سه تاقچه منقش در كوه حفر شده است كه قدمت نقوش آن به عهد ساساني مي رسد. برم دلک در طول سال مورد استفاده بسياري از مردم و مسافران شيراز قرار مي گيرد.
گردشگاه چشمه فيلي شيراز
گردشگاه چشمه فيلي در حاشيه خاوري دانشكده دامپزشكي و در مسير راه ورودي به دشت بانش واقع شده است. اين گردشگاه با وسعتي در حدود 60 هكتار خارج از محدوده قرق شده باجگاه است. اين محل بين دو رشته كوه شمالي آن صوفيا و جنوبي فيل قرار گرفته و دشت كوچک خانعلي را در خود جاي داده است. مجموعه دشت، دامنه و كوه هاي كم ارتفاع، گردشگاه جالبي را به وجود آورده اند كه مورد استفاده مردم قرار مي گيرد.
گردشگاه چشمه سلماني شيراز
اين گردشگاه در منطقه تنگ سعدي و در حاشيه ضلع جنوبي پارک ملي بمو واقع شده است. چشمه سلماني كه آب شيرين دارد در شمال اين منطقه قرار دارد. گردشگاه چشمه سلماني چشم اندازهاي طبيعي زيبا و هواي مطبوع دارد و راه ارتباطي آن از جاده آسفالته شيراز - خرامه مي گذرد. فاصله اين گردشگاه تا شيراز شش كيلومتر است.
درياچه پريشان (فامور) شيراز
درياچه پريشان كه فامورهم گفته مي شود از نام چشمه اي گرفته شده كه منبع اصلي تامين آب درياچه است. اين درياچه در 3 كيلومتري روستاي ايازآباد که در 12 كيلومتري كازرون قرار دارد، به وجود آمده است. آب درياچه پريشان، شيرين مي باشد اما براي آشاميدن چندان مناسب نيست. از اين درياچه، براي پرورش ماهي نيز استفاده مي شود. در داخل اين درياچه، ماهي ها به صورت آزاد زيست مي كنند و پرندگان مهاجر آبزي نيز در فصل مهاجرت در اطراف درياچه ديده مي شوند. حداكثر سطح مشاهده شده آن 18 كيلومتر مربع مي باشد كه در تابستان به حداقل رسيده و حالت باتلاقي پيدا مي كند. ميانگين عمق آب آن 6/1 متر مي باشد كه در بعضي از سال ها به 2 متر نيز مي رسد. اين درياچه حوضه آبريز بسته اي را تشكيل مي دهد كه مساحتي حدود 263 كيلومتر مربع را زهكشي مي كند. جلوه هاي بهاري و پاييزي اين درياچه جذاب و ديدني بوده و مراتع و گلزارهاي حاشيه درياچه و پرندگان وحشي آن تفرجگاه طبيعي جالب توجهي را به وجود مي آورد. ارزش هاي زيست محيطي درياچه كم نظير و قابل توجه است.
درياچه مهارلو شيراز
اين درياچه با وسعت 600 كيلومتر مربع در 27 كيلومتري جنوب خاوري شيراز واقع شده است. به طور کلي آب اين درياچه از نظر كيفي شور و غير قابل استفاده مي باشد، اما براي تهيه و استخراج نمک طعام مورد استفاده قرار گرفته و مكاني مناسب براي زيست پرندگان و حيوانات وحشي محسوب مي گردد.
درياچه بختگان شيراز
درياچه معروف بختگان که در 18 كيلومتري شمال شهر استهبان قرار دارد، حوضه آبريز بسته اي را تشكيل مي دهد كه مساحتي حدود 263 كيلومتر مربع را زهكشي مي كند. آب اين درياچه شيرين است و ماهي هاي آزاد بسياري در داخل آن زندگي مي كنند. مراتع و گلزارهاي حاشيه درياچه بختگان و پرندگان وحشي آن به همراه چشم اندازهاي زيباي اين درياچه در بهار و پاييز بسيار جذاب و ديدني هستند و تفرجگاه هاي طبيعي جالب توجهي را فراهم کرده اند.
تنگ خاني شيراز
اين تنگ در 29 كيلومتري شهرستان شيراز در نزديكي روستاي دارنگون و در مجاورت رودخانه قره آغاج واقع شده و داراي چشم اندازي مناسب براي جذب گردشگران علاقمند به ورزش هاي كوهستاني است. در حال حاضر، در فصل هاي بهار و تابستان تنگ خاني به عنوان تفريح گاه استفاده مي شود. هم اكنون روستاي دارنگون از مزاياي برق و آب آشاميدني بهداشتي برخوردار است. زير حوزه آبخيز وسيع و منطقه جنگلي پرباران بالادست اين تنگ، موجب فراواني آب شيرين و گواراي تنگ بوان شده است. به طوري كه در طول سال به ويژه در فصل بهار از روي اغلب ديواره هاي صخره اي تنگ آبشارهاي زيبا سرازير مي شوند. اين منطقه پرآب، از زمان هاي قديم محل ييلاقي طوايفي از عشاير ممسني بوده است كه به باغ داري و دام داري مي پرداخته اند.
درختان گردوي تنومند منطقه، عمري طولاني دارند. بعضي از اين درختان تا شعاع 10-15 متري از ورود نور آفتاب به زير درختان جلوگيري مي كنند. اختلاف درجه حرارت اين تنگه با نورآباد در روزهاي گرم تابستان، گاه به بيش از ده درجه سانتي گراد مي رسد. منطقه نورآباد ممسني از مناطق گرمسير محسوب مي شود و ميانگين درجه حرارت آن در تابستان در حدود 30 درجه سانتي گراد بالاي صفر است. با اين وجود تنگ خاني با دماي حدود 20 درجه سانتي گراد از توانمندي جاذبه گردشگاهي قابل توجه در جذب گردشگران برخوردار است. از ديگر مزاياي اين تنگ، راه ارتباطي آسفالته آن است.
تنگ هرايرز شيراز
اين تنگ با دره اي ژرف و پرآب، در مجاورت جاده شيراز - اهواز و در نزديكي روستاي هرايرز قرار گرفته و داراي جنگل هاي بلوط، بنه و بادام است.
تنگ الله اكبر شيراز
اين تنگ را بايد دروازه جلگه شيراز ناميد و چون مشرف بر شهر شيراز است و دورنماي فرحبخش جلگه و منظره دل انگيز اين شهر را بهتر از هر جاي ديگري مي نماياند از همان قديم الايام مورد توجه مسافران داخلي و خارجي بوده و حتي در ادبيات و اشعار شعراي اين شهر نيز مقامي در خور يافته است. هر مسافر تازه وارد هنگام ورود به شيراز از بالاي تنگ، منظره بديع و دل انگيز شيراز را مشاهده كرده و با اعجاب و تحسين عبارت الله اكبر را بر زبان مي آورد و از اين رو نام اين تنگ به تنگ الله اكبر معروف شده است
تنگ بوان شيراز
تنگ بوان در هشت كيلومتري خاور جاده شيراز - اهواز و در مسير جاده آسفالت نور آباد - دشمن زياري واقع شده و در خان زينان به جاده آسفالته شيراز - كازرون متصل مي شود. اين گردشگاه به علت نزديكي به جاده اصلي، در محور چهار استان فارس، بوشهر، خوزستان و كهگيلويه و بويراحمد قرار گرفته و امكان دسترسي ساكنان شهرهاي پر جمعيت اين استان ها را در فاصله زماني مناسب فراهم مي آورد. زير حوزه آبخيز وسيع و منطقه جنگلي پر باران بالادست اين تنگ، موجب فراواني آب شيرين و گواراي تنگ بوان شده است، به طوري كه در طول سال (به ويژه در فصل بهار) از روي اغلب ديواره هاي صخره اي تنگ، آبشارهاي زيبا سرازير مي شوند. اين منطقه پر آب، از زمان هاي قديم محل ييلاقي طوايفي از عشاير ممسني بوده كه به باغ داري و دام داري مي پرداخته اند. درختان گردوي تنومند باغ هاي اين منطقه، عمري طولاني دارند. بعضي از اين درختان تا شعاع 10-15 متري از ورود نور آفتاب به زير درختان جلوگيري مي كنند. اختلاف درجه حرارت اين تنگه با نورآباد در روزهاي گرم تابستان، گاه به بيش از ده درجه سانتي گراد مي رسد. منطقه نور آباد ممسني از مناطق گرمسير محسوب مي شود و ميانگين درجه حرارت آن در تابستان در حدود 30 درجه سانتي گراد بالاي صفر است. با اين وجود تنگ بوان با دماي حدود 20 درجه سانتي گراد از توانمندي گردشگاهي قابل توجه در جذب گردشگران برخوردار است. از ديگر مزاياي اين تنگ، راه ارتباطي آسفالته آن است.

مساجد و مدارس مذهبي در شهرستان شيراز

مسجد وكيل شيراز
مسجد وکيل که به نام مسجد «سلطاني وكيل» نيز معروف است، از شاهكارها و آثار پر ارزش دوره زنديه به شمار مي رود که علاوه بر بزرگي، از ارزش و اهميت تاريخي نيز برخوردار است. ساخت اين مسجد كه هم اكنون محل برگزاري نماز جمعه شهر شيراز مي باشد در سال 1152 هجري شمسي به پايان رسيده است. اين مسجد داراي كاشي كاري هاي زيبا و منبر يکپارچه مرمرين است. صحن مسجد، با مساحتي برابر با 3600 متر مربع با تخته سنگ هاي بزرگ فرش شده است و شبستان آن 2700 متر مربع وسعت دارد. ستون هاي سنگي بلند و يكپارچه 48 گانه اين مسجد با سقف ضربي، از شاهكارهاي حجاري دوره زنديه به شمار مي رود. كاشي كاري هاي بالاي ستون ها، طاق ها و پيشاني اتاق ها با نقش و نگارهاي رنگارنگ و زيبا تزيين شده اند. عمده اين كاشي كاري ها، بر اثر زلزله از بين رفته و برخي از آن ها در زمان فتحعلي شاه قاجار بازسازي شده است. پاره اي از كاشي كاري هاي طاق ها را نيز اداره حفاظت آثار باستاني مرمت كرده است.
مسجد جامع عتيق شيراز
اين مسجد که به نام هاي«مسجد جامع عتيق»، «مسجد جمعه»، «مسجد آدينه» و «مسجد جامع» نيز معروف است، از كهن ترين مسجد هاي استان فارس و شهرستان شيراز مي باشد که در خاور شاهچراغ قرار گرفته و ساختمان آن اولين هسته تاريخي شهر شيراز است. اين مسجد پس از لشكركشي عمر و ليث صفاري در سال 276 هجري قمري به شيراز، به شكرانه پيروزي و تصرف اين شهر بنا شد ه و كار ساخت آن، در سال 281 هجري قمري خاتمه يافت. ساختمان مسجد جامع عتيق، بنايي بلند و مجلل با حجره ها و شبستان هاي بسياري است كه كاشي كاري هاي سقف(معروف به طاق مرواريد) آن از زيبايي خاصي برخوردار است. اين مسجد داراي چندين حجره و شبستان است و برخي قسمت هاي آن دو طبقه و 6 درب ورودي و خروجي مي باشد.
در دو طرف شبستان دو طبقه وجود دارد كه سقف آن از آجر است و در انتهاي آن نيز، محرابي كاشي كاري شده قرار دارد. سقف اين محراب با كاشي لاجوردي كاشي كاري شده است و دو طرف محراب نيز سنگ كاري شده است. در كنار اين محراب، تاريخچه مرمت مسجد بر روي دو سنگ نقش گرديده است.
در ضلع باختري اين مسجد ده طاق نما وجود دارد و در پشت آن ها نيز شبستان كوچكي قرار گرفته است. در گذشته صحن مسجد از سنگ هاي مرمر مفروش بوده و در دالان هاي آن سنگاب هايي وجود داشته كه مردم در آن ها پاي خود را مي شسته اند و پس از وضو وارد صحن مسجد مي شده اند هم اينک نيز سه نمونه از اين سنگاب ها در ابتداي صحن همانند نمونه پيشين آن به صورت دروازده ضلعي موجود است. طي هزار سال اخير، اين مسجد چندين بار از جمله در زمان اتابكان، در زمان سلطان ابراهيم ميرزا پسر شاهرخ گوركاني، در دوره صفويه و در سال 1315 شمسي به وسيله اداره حفاظت آثار باستاني تعمير و بازسازي شده است.
مسجد حاجي غني شيراز
مسجد حاج غني که بين سال هاي 1300 تا 1303 هـ . ق به جاي مسجد قديمي تري ساخته شده است، در انتهاي شمالي بازار وکيل واقع است. سر در ورودي اين مسجد در سمت خاوري رو به روي مدخل ورودي بازار وکيل واقع شده و داراي تزيينات زيباي کاشي کاري است. بر سر در اين مسجد کتيبه اي به خط نستعليق و بر روي سنگ مرمر وجود دارد که نام باني و سال ساخت و اتمام بنا نوشته شده است.
بناي اين مسجد شامل يک رشته رواق در خاور و يک رشته رواق در باختر و دو شبستان کوچک در شمال و يک شبستان در جنوب مي باشد. رواق خاوري و باختري در هر سمت شامل 5 طاق نما است که در دوره اخير با نصب درهاي آهني مسدود شده اند. در سمت شمال، درب شبستان در پهناي مسجد قرار گرفته است. شبستان شمال خاوري وسيع تر و داراي چهار ستون سنگي مي باشد و شبستان شمال باختري تنها دو ستون سنگي دارد. پوشش هر دو شبستان متشکل از گنبدهاي ساده و کوچکي مي باشد که به کمک طاق هايي بر روي ستون ها و جرزهاي اطراف قرار گرفته است. ستون ها ساده بوده و به صورت مدور از سنگ هاي يکپارچه حجاري شده اند. در ضمن ازاره مسجد از نوعي سنگ سرخ فام مي باشد.
مسجد نو شيراز
مسجد نو (شهدا) که در قديم به «مسجد اتابک» معروف بوده است، پس از مسجد جامع عتيق، كهن ترين مسجد شيراز است. ساخت بناي اوليه اين مسجد در سال 598 هجري قمري آغاز و در سال 615 هجري قمري به اتمام رسيد. در سمت شمال و جنوب اين مسجد، رواقي بسيار بلند به ارتفاع 40 متر و پهناي 25 متر ساخته شده كه در هر طرف آن 12 طاق كم ارتفاع تعبيه شده است. در پشت رواق جنوبي، شبستاني وسيع قرار دارد كه جايگاه نماز و موعظه است. قرينه اين ايوان و طاق ها، در جهت شمالي نيز وجود دارد. ساختمان فعلي مسجد اخيرا نيز بازسازي شده است.
مسجد نصيرالملک شيراز
بناي مسجد نصيرالملک که يكي از زيباترين مساجد شيراز است در سال 1293 آغاز شده و در سال 1305 هجري قمري پايان يافته است. اين مسجد در انتهاي خيابان نصيرالملک در شيراز قرار گرفته و با اين كه وسعت زيادي ندارد، ولي از لحاظ معماري و مخصوصا كاشي كاري و مقرنس كاري بي نظير است. خانه نصيرالملک نيز كه در كنار مسجد قرار دارد از لحاظ كاشي كاري بسيار نفيس و ارزنده است.
مسجد بردي شيراز
بناي مسجد بردي قصرالدشت که بر اساس کتيبه تاريخي موجود در سال 875 هـ . ق ساخته شده، در روستاي قصر الدشت در حدود 6 کيلومتري شمال باختري شيراز واقع شده است. اين کتيبه بر سنگي به ابعاد 80×85 سانتي متر به خط ثلث نگاشته شده است.
مسجد شير الملک شيراز
مسجد شيرالملک که از آثار و مساجد ارزشمند عهد قاجاريه به حساب مي آيد، بين سال هاي 1256 تا 1275 هـ . ق ساخته شده است. اين مسجد در خيابان قاآني و در محله سنگ سياه قرار دارد. اين بنا شامل دو گلدسته، سر در ورودي، صحن، ايوان، شبستان و حجره هايي جهت سکونت طلاب است. در سه سمت مسجد، سه ايوان واقع شده اند که بر روي آن ها کتيبه هاي قرآني به چشم مي خورد. در ضلع جنوبي شبستان محرابي تعبيه شده است.
مسجد حاج نظري شيراز
مسجد حاج نظري از آثار دوره صفوي است و در شهرستان سروستان در استان فارس واقع است. بر سر در مسجد کتيبه اي است که بر آن تاريخ 112 هـ . ق زمان شاه سليمان صفوي ثبت شده است. در سروستان مسجد ديگري با شبستاني ستون دار و ستون هاي حجيم و لوحه فرماني مورخ 1253 هـ . ق مي باشد که بر ديوار مدخل نصب شده است.
مسجد حاج ميرزا کريم صرا ف شيراز
اين بنا از آثار اواخر دوره زنديه و اوايل دوره قاجاريه محسوب مي شود و در محله اسحاق بيک، 200 متري نصير الملک در بافت قديمي شيراز واقع گرديده است. شبستان اصلي مسجد در ضلع شمالي قرار دارد که در طي سال هاي اخير سه دهانه آن فروريخته و بقاياي تزيينات ساده کاشي کاري و آجرکاري در آن مشهود است. به استناد نوشته اي که بر سر در ورودي مسجد نصب شده، اين مسجد در دوره قاجاريه تعمير شده است.
مدرسه آقابابا خان شيراز
مدرسه آقابابا خان از بناهاي معروف دوره قاجاريه است كه در محله درب شاهزاده، جنب بازار وكيل و مسجد جامع قرار دارد و شالوده آن از دوره كريم خان زند است. آغاز بناي مدرسه توسط مرحوم حاجي محمد حسين خان صدراعظم اصفهاني صورت گرفته و مرحوم آقابابا خان حسين در حدود سال 1240 بناي مدرسه را تمام كرده است.
مدرسه خان شيراز
بناي تاريخي مدرسه خان محوطه اي وسيع و دلباز است با معماري زيبا كه در دوران سلطنت شاه عباس كبير به وسيله الله وردي خان والي فارس و فرزند و جانشين او، امامقلي خان در شهر شيراز بنياد شده است. مدرسه خان مشتمل بر سر در بلند و پهن با مقرنس هاي عالي و دهليز ورودي با كاشي كاري هاي معرق بسيار ريز و ظريف و حجرات دو طبقه در چهار سمت و صحن وسيع و ايوان هاي بلند است. زلزله هاي گذشته اين شهر و هم چنين رطوبت، به ساختمان اين بناي تاريخي آسيب فراوان رسانده، اما چندين بار مرمت و بازسازي شده است. مهم ترين تعمير آن در زمان ناصرالدين شاه صورت گرفته است.

آرامگاهها ، امامزاده ها و زيارتگاه ها در شهرستان شيراز

آرامگاه شاه چراغ شيراز
آرامگاه شاه چراغ با شکوه ترين و مهم ترين مرکز مذهبي شهرستان شيراز است که گنبد نيلوفري آن به سبک بسيار زيبايي کاشي کاري شده و از دوردست نمايان است. اين آرامگاه در نزد شيرازي ها از اهميت وقداست زيادي برخوردار است و سالانه زايران زيادي براي زيارت اين بقعه، راهي شيراز مي شوند. حضرت ميرسيد احمد فرزند امام موسي كاظم (ع) معروف به شاه چراغ برادر حضرت امام رضا (ع) در آغاز قرن سوم هجري به شيراز هجرت نموده و در همان جا وفات يافته است. در زمان اتابک سعد بن زنگي، امير مقرب الدين مسعود بدرالدين وزير اين شهريار بقعه و گنبدي بر فراز قبر وي ساخت و اتابک نيز رواقي بر آن افزود و سپس تاشي خاتون مادر شاه اسحاق اينجو در سال هاي 745 تا 750 هجري تعميرات اساسي در آن انجام داد و بقعه، بارگاه، مدرسه عالي و مدفني براي خود در جنوب آن ساخت و 30 هزار جزو قرآن نفيس منحصر به فرد با خطوط ثلث طلايي و تذهيب عالي مورخ به سال هاي 745 و 746 هجري را بر آن وقف نمود. در زمان سلطنت شاه اسماعيل اول به سال 912 متولي بقعه كه نامش ميرزا حبيب الله شريفي بود تعميرات اساسي در اين بنا انجام داد و در 997 هجري بر اثر زلزله نيمي از بنا منهدم شد و تعمير مجدد يافت. در قرن سيزدهم هجري نيز اين بنا چند بار خراب شد و مجددا تعمير و مرمت گرديد و فتحعلي شاه قاجار در سال 1243 هجري ضريحي بر آن وقف نمود. به علت شكاف هاي متعددي كه گنبد داشت در سال 1337 شمسي آن را برچيدند و به جاي آن با آهن و مصالح، بنايي مناسب و قابل دوام و با همان طرح و به هزينه مردم شيراز احداث نمودند.
آستانه سيدعلاءالدين حسين(ع) شيراز
آستانه سيدعلاءالدين حسين(ع) كه در جنوب خاوري شهر شيراز قرار دارد، بارگاه حضرت سيد ميرعلاءالدين حسين برادر شاهچراغ است. وي كه در اواخر قرن دوم هجري و اوايل قرن سوم، هنگامي كه براي ديدار برادر خود امام رضا، از راه شيراز عازم توس بود در شيراز شهيد و به خاک سپرده شد. بناي روي مقبره در آغاز گويا در زمان قتلغ خان والي فارس ساخته شده، اما بناي اساسي، تزيينات، كاشي كاري و گنبدسازي آن در زمان صفويه صورت گرفته است.
امام زاده شاه ميرعلي حمزه شيراز
ساختمان اصلي بقعه امام زاده ميرعلي حمزه را که فرزند امام موسي كاظم (ع) است، به عضدالدوله ديلمي نسبت مي دهند اما در دوره هاي تيموري، صفويه، زنديه، قاجاريه و دوره معاصر مكرر بازسازي و تعمير شده است. اين آرامگاه در پايين خيابان دروازه قرآن شيراز واقع و بنايي مشتمل بر صحن و حرم وسيع است.
در سمت جنوب اين ساختمان، فضايي باز كه وسعتي نزديک به سه برابر سطح فضاي بسته آن دارد، به صورت حياطي كشيده واقع شده است. ورودي و بخش هاي خدماتي در جهت ديگر حياط قرار دارند. فضاي بسته مجموعه نيز خود از دو بخش تشكيل شده است. اول فضاي چليپايي شكل(چهار صفه) مركزي است كه قسمت اصلي بنا محسوب مي شود و دوم، اتاق ها و ايوان هاي كوچكي كه ورود به فضاي اصلي از داخل آن ها صورت مي گيرد. علاوه بر اين بناها، بناهاي ديگري در اين امام زاده ساخته شده اند که تازه تاسيس هستند. فضاي اصلي امام زاده آينه كاري شده است و درهاي منبت و پنجره هاي گره چيني شده نفيس، بخش ديگري از تزيينات مجموعه محسوب مي شوند. بر روي مرقد، ضريحي از چوب خاتم و فولاد قرار دارد و در بالاي ورودي به صحن قطعه سنگي سرخ قام نصب گرديده و بر آن به خط ثلث شيوا جملاتي نوشته شده است. در اطراف بنا در گذشته قبرستان وسيعي قرار داشته كه در دوره معاصر به هنرستان صنعتي و باغ ملي تبديل گرديده است.
بقعه سيدميرمحمد شيراز
معماري بناي بقعه سيد مير محمد به دوره زنديه تعلق دارد. اين بنا در ضلع شمال خاوري حرم حضرت احمد بن موسي، قرار دارد كه از زيارتگاه هاي مهم شيراز به شمار مي رود. مدخل اين بقعه از سمت جنوب مزين به كاشي كاري مي باشد. درون بقعه مشتمل بر حرم ساده و وسيعي است كه مرقد آن در شاه نشين شمالي قرار دارد و مسجدي بي پيرايه، قرينه حرم، در سوي ديگر بقعه احداث شده است. ضريح اين مرقد خاتم کاري هاي زيبايي از عهد زنديه دارد و پشت آن ضريح، مرقدي منسوب به امام زاده ابراهيم از اولاد امام هفتم واقع شده است. هر دو ضريح به يكديگر اتصال يافته اند. گنبد كاشي كاري بنا، به سبک گنبدهاي ديگر بقعه هاي متبرک عهد قاجاريه شيراز ساخته شده و داراي بدنه باريک و برآمدگي زيادي در قسمت پايين گنبد مي باشد. بناي اصلي از آثار قرن دهم هجري بوده و به نظر مي رسد كه در دوران زنديه و سپس در دوره قاجاريه تزيين و تعمير شده است.
بقعه علي بن حمزه (ع) شيراز
اين بقعه که محل دفن يكي از امام زادگان(علي بن موسي كاظم عليه السلام) است، در كنار پل دروازه اصفهان قرار گرفته است. اين بقعه صحن و حرمي بزرگ و زيبا دارد.
بقعه چهل تنان شيراز
اين بقعه از بناهاي دوره كريم خان زند است. در محوطه بقعه هفت تنان 40 سنگ قبر كوچک كه متعلق به 40 درويش است ديده مي شود که در جنوب بلوار هفت تنان و خاور باغ جهان نماي شيراز، قرار دارد. در اين تكيه قبور چند تن از بزرگان شيراز نيز وجود دارد كه معروف ترين آن ها شيخ ابواسحاق شيرازي معروف به اسحاق اطعمه مي باشد.
بقعه سيد تاج الدين غريب شيراز
بقعه سيد تاج الدين نزديک دروازه كازرون شيراز قرار گرفته است و به جعفر بن فضل بن جعفر بن علي بن ابي طالب تعلق دارد.«تاج الدين» و «غريب» از القاب وي بوده است، اما مردم او را «سيد حاجي غريب» مي نامند. سر در ورودي بقعه، كاشي كاري مفصلي دارد كه شامل گل و بته هايي است كه در ميان آن ها آيات قرآني و شعارهاي مذهبي به خط ثلث نوشته شده و بعضي از صحنه هاي وقايع كربلا نيز نقش شده است. تاريخ اين كاشي كاري را سال 1310 هجري قمري نوشته اند.
بقعه بي بي دختران شيراز
شخص مدفون در بقعه را ام عبدالله از بانوان فاضل و احفاد فاطمه زهرا مي دانند. اين بنا در محله سه باغ شيراز واقع شده و بنايي چهارضلعي مي باشد كه در هر سمت آن درگاهي تعبيه گرديده است. فضاي گنبددار در مركز بنا قرار دارد. اين بقعه به همراه مدرسه اي توسط قتلغ خان ساخته شد، اما بر اثر زلزله شيراز ويران گرديد. بعدها بقعه مجددا تعمير و مرمت شد و در حال حاضر قسمتي از فضاي وسيع بقعه كه مدت ها مخروبه بود به دبستاني تبديل شده است. اين بنا به شماره 422 به ثبت تاريخي رسيده است.
مقبره شيخ اقطع يا بقعه پيربناب شيراز
بقعه پيربناب که محمدخان ايلخان قشقايي در سال 1206 هجري بنا به وصيت خود در اين محل دفن شده در كوهسار جنوبي شيراز واقع شده است. محمد خان در غاري در همان محل سكونت داشته و پس از مرگش او را در همان جا به خاک سپرده و بقعه اي كوچک نيز بر سر آن بنا كرده اند. به تدريج اين مكان وسعت بيش تري يافت و يک تالار بزرگ و چند اتاق ديگر نيز به آن اضافه شد. اكنون بقعه نام برده يكي از زيارتگاه ها و گردشگاه هاي زمستاني مردم شيراز است.
آرامگاه حافظ شيراز
آرامگاه حافظ در مكاني به نام «حافظيه» در شمال شهر شيراز قرار دارد که يکي از مشهورترين مکان هاي ديدني شهر شيراز مي باشد. حافظ از نام آورترين شعرا و عرفاي ايران زمين است كه در سال 726 هجري قمري در شيراز متولد شد و در سال 791 هجري قمري به سراي باقي شتافت.
اين آرامگاه داراي دو حياط شمالي و جنوبي مي باشد كه مقبره حافظ شاعر بزرگ در حياط شمالي آن واقع شده است. در سال 1187 هجري قمري، كريم خان زند، پس از محصور كردن محوطه بزرگي كه قبر حافظ در آن قرار داشت، عمارتي در وسط آن ساخت. اين ساختمان، از چند اتاق جنوبي تشكيل مي شد. كريم خان زند در زير گوشه باختري اين عمارت، آب انباري ساخت كه از آب ركن آباد پر مي شد و ايواني داشت كه چهار ستون سنگي يک پارچه آن را نگهداري مي كردند. وي هم چنين مقبره حافظ را با يک سنگ مرمر نفيس كه چندين بيت زيبا و نغز اين شاعر به خط نستعليق روي آن حكاكي شده بود، پوشاند. پس از اين تاريخ افراد بسياري آرامگاه را تعمير و مرمت كرده اند.
آرامگاه سعدي شيراز
آرامگاه «شيخ اجل»، معروف به «سعدي»، در تنگ سعدي و در قريه اي به همين نام واقع شده است. هم اكنون اين قريه با اتصال به شهر به «شهرک سعدي» معروف شده است. آرامگاه سعدي را افراد مختلف تعمير و مرمت كرده اند. ترديدي نيست كه از سال 691 آرامگاه او داراي بقعه و باغ بوده و توسط اميران و سلاطين وقت مرمت شده است. در سال 1187 هـ. ق كريم خان زند عمارتي دو طبقه روي قبر او ساخت. قبر سعدي در طبقه زيرين بود و اتاقي مرتفع روي آن قرار داشت كه داراي معجري چوبي بود. بعدها در يكي ديگر از اتاق هاي اين ساختمان شاعر معروفي به نام محمد تقي مقلب به فصيح الملک و متخلص به «شوريده» مدفون شد.
آرامگاه كنوني سعدي، در سال 1321 شمسي، به وسيله انجمن آثار ملي ساخته شد و قبر سعدي در ميان عمارتي هشت ضلعي با سقفي بلند و كاشي كاري شده قرار گرفت. رو به روي اين هشتي، ايواني زيبا ساخته شده است كه دري به آرامگاه دارد. در قسمت باختري آرامگاه ايواني است كه به اتاق كوچكي منتهي مي شود و قبر شوريده در آن قرار دارد. در زمان تعمير بنا قطعه سنگ مزاري به دست آمد كه براساس قراين موجود سنگ سابق مزار سعدي است. هم اكنون اين سنگ در موزه پاريس نگهداري مي شود. سنگ قبر كنوني را علي اكبر خان قوام الملک شيرازي روي قبر شيخ قرار داده و كتيبه اي از اشعار بوستان را بر آن حک كرده است.
سعدي نويسنده و سخن سراي بزرگ قرن هفتم هـ. ق در شيراز متولد شد و در آن جا و نظاميه بغداد به تحصيل پرداخت. سپس سفري طولاني به بين النهرين، شام، حجاز و شمال افريقا كرد و پس از كسب تجارب فراوان به شيراز بازگشت. در زمان اتابک ابوبكر بن سعد بن زنگي به سال 655 هـ. ق سعدي نامه يا بوستان و در سال 656 هـ. ق گلستان را تاليف كرد. سعدي در سال هاي بين 691 تا 695 هـ. ق وفات يافت.
آرامگاه كوروش كبير (پاسارگاد) شيراز
آرامگاه كوروش كبير در مسير جاده اصفهان- شيراز در دشت مرغاب) شهرستان خرم بيد) قرار گرفته است. بناي اين آرامگاه مشتمل بر اتاقي چهارگوش مي باشد كه بر فراز يک سكوي شش طبقه قرار دارد. اين بنا از سنگ هاي سفيد رنگ ساخته شده است. زير سقف اتاق تا سطح بالاي بام آرامگاه در حدود سه متر فاصله دارد و در اين فاصله محل دو قبر تعبيه شده است كه يكي را خوابگاه ابدي كوروش و ديگري را مدفن همسر او كاسان دان مادر كمبوجيه دانسته اند.
اندازه هاي يكي از دو قبر، دو متر در يک متر و ديگري 95/1 در 95/0 متر است كه با دهليزي باريک به درازاي يک متر و پهناي 35 سانتي متر به يكديگر مربوط مي شوند. اين دو قبر با وجود اين كه در محل بين سقف زيرين اتاق و بام آرامگاه قرار داده شده بود در ادوار بعدي مورد دستبرد قرار گرفته و به طمع غارت آثار آن بقاياي اجساد و استخوان هاي موجود در آن را از ميان برده اند. در حال حاضر، خرابي آن ترميم شده و به وسيله ميله هاي آهني از ورود افراد به داخل آرامگاه جلوگيري مي شود.
در دوران اتابكان فارس (قرن هفتم هجري) دشت مرغاب بيش تر رونق يافت و محوطه آرامگاه كوروش تبديل به مسجد شد. نوشته ها و سال تاريخ مربوط به اين موضوع رمضان 612 هجري و نام اتابک سعدبن زنگي در گوشه و كنار اين محوطه، روي سنگ ها موجود هستند.
آرامگاه خواجوي كرماني شيراز
آرامگاه كمال الدين ابوالعطا متخلص به خواجو (753-689 هـ. ق) در تنگ الله اكبر و در جوار دروازه قران شيراز قرار دارد. خواجوي كرماني در 689 هجري قمري در كرمان متولد شد و در سال 753 در شيراز وفات يافت. وي پس از كسب علم و فضايل در كرمان به سفر پرداخت و از محضر شيخ امين الدين محمد كازروني بهره برد. خواجو معاصر ابوسعيد بهادر بود و در غزل تتبع سعدي مي كرد. در سال هاي پيش مرمت و تعمير اين آرامگاه به طور پراكنده به همت اداره كل باستان شناسي انجام گرفت و ديوار مشرقين آن برداشته شد. مشرقين تكيه اي است كه با دو يا سه مغازه، محل رياضت مرتاضان بوده است. اين تكيه در جبهه باختري جنوب آرامگاه خواجو و چند متر بالاتر از سطح آرامگاه قرار دارد. در جلو دهانه يكي از مغازه ها يک تاق ضربي وجود دارد كه قبر عمادالدين محمود، وزير معروف شيخ ابواسحاق اينجو، در زير آن قرار گرفته است. هم اكنون در اين مكان، پارک خواجوي كرماني احداث شده كه از جلوه اي خاص برخوردار است و يكي از گردشگاه هاي مهم شيراز به حساب مي آيد.
آرامگاه سيبويه شيراز
آرامگاه سيبويه عالم گرانقدر ايرني در محلي معروف به سنگ سياه در شمال دروازه کازرون شيراز قرار دارد. در سال هاي اخير بنايي بر روي قبر وي احداث كرده اند كه جالب توجه مي باشد. ابو بشر عمرو ابن عثمان ابن قنبر مشهور به سيبويه، عالم معروف ايراني در نحو زبان عربي و مولف كتاب مشهور«الكتاب» (نخستين و معتبرترين كتاب در نحو) متولد بيضا (اردكان) بوده و تاريخ تولد او مشخص نيست و هم چنين در وفاتش چندين تاريخ از 161 هـ. ق تا 194 هـ. ق ذكر شده است. او در جواني به بصره رفت و نزد علماي آن جا تحصيل كرد. وفات او به قولي در شيراز اتفاق افتاده و در محلي معروف به «سنگ سياه» دفن شده است.
بناي مشهور به قبر مادر نادرشاه شيراز
بقايايي از قلعه اي تاريخي مشهور به قبر مادر نادر شاه در ضلع خاوري قلعه اژدها پيکر، بر يک سطح مرتفع مشرف به شهر وجود دارد. ديوارهاي خارجي ساختمان مربع شكل و به ابعاد 5/4×5/4 متر است. ارتفاع اين ساختمان نه متر است و چندين بار تعمير شده است.
آرامگاه شاه داعي الي الله شيراز
آرامگاه شاه داعي الي الله عارف و حكيم معروف شيراز در ضلع جنوب خاوري گورستان معروف «دارالسلام» قرار دارد. اين آرامگاه داراي دو سنگ قبر بزرگ سماقي مجلل سرخ رنگ متعلق به شاه داعي و فرزندش است و از دو قسمت تشكيل گرديده است. بر سر در آرامگاه شعري از خود شاه داعي الي الله نوشته شده است. نام او محمود ملقب به نظام الدين و مشهور به شاه داعي الي الله است. وي علاوه بر اين كه شعر را نيكو مي سروده، قريب 35 جلد كتاب مختلف هم تاليف كرده است. شاه داعي الي الله در سال 870 هجري قمري وفات يافته است.
آرامگاه مشرقين شيراز
در نزديكي آرامگاه خواجو در شيراز، در تنگ الله اكبر غاري قرار دارد كه در گذشته جايگاه عبادت و رياضت عارفان بوده است. در برابر غار مقبره خواجه عماد الدين محمود وزير معروف به شاه شيخ اسحاق اينجو(743-754 هـ. ق) قرار دارد. سنگ قبر آن به رنگ مايل به سرخ از آثار قرن نهم بوده و حاوي كتيبه اي مي باشد كه نام دوازده امام در اطراف آن حک شده است.
آرامگاه وصاف شيراز
آرامگاه وصاف نويسنده«تاريخ وصاف» در ضلع شمالي آرامگاه حافظ قرار گرفته است. به نظر مي رسد آرامگاه وصاف تا چندين سال پيش به صورت سنگ قبر محقري بوده است كه چند قطعه سنگ شكسته روي آن نصب شده بود. معروف است كه اين سنگ قبر را افغان ها شكسته اند.
آرامگاه شيخ روزبهان شيراز
آرامگاه شيخ روزبهان، در محله بالا كفه كه به محله درب شيخ نيز معروف است در خاور شيراز قرار دارد. شيخ ابومحمد روزبهان بن ابي نصر در سال 522 هـ. ق در شهر فسا تولد يافته و در سال 606 هجري قمري در شيراز درگذشته است. شيخ در عرفان و تصوف مقام شافعي داشته و به همين اعتبار، شيخ سعدي در شعري براي حفاظت از شهر شيراز خدا را به اين شيخ و شيخ كبير قسم داده است. خانقاه شيخ و قبرستاني كه در اطراف آن بود به تدريج ويران گرديد و در حال حاضر قسمت بسيار كوچكي از آن باقي مانده و قبور شيخ، فرزند و نوادگان او در داخل آن قرار دارند. در سال 1346 شمسي به سفارش انجمن آثار ملي بر روي قبور شيخ و اولاد او بنايي ساخته شد. اين بنا كه به كاشي كاري هاي معرق و كتيبه هايي مزين است سه تاق دارد كه قبور مزبور زير تاق سومي قرار يافته اند.
آرامگاه شاه شجاع مظفري شيراز
آرامگاه شاه شجاع مظفري بزرگ ترين قبر پادشاه آل مظفر يعني ابوالفوارس شاه شجاع فرزند امير مبارزالدين است كه در دامنه تخت ضرابي و در باختر تكيه هفت تنان قرار دارد. كريم خان زند سنگ بزرگي بر قبر او نهاده است. در ميان تمام شاهاني كه در فارس سلطنت كرده اند تنها قبر شاه شجاع مظفري در شيراز معلوم و مشخص است و به همين جهت بود كه انجمن آثار ملي بنايي بر قبر وي ساخت كه در سال 1350 شمسي به اتمام رسيد. اين بنا از حيث معماري و اهميت تاريخي واجد ارزش هاي ويژه مي باشد.
آرامگاه شيخ محمد لاهيجي شيراز
بناي اين آرامگاه نزديک دروازه شاه داعي الي الله شيراز واقع است. اين بنا در اصل خانقاه بزرگي موسوم به خانقاه«نور بخشيده» بوده كه در آن عارف سالک محمد بن يحيي بن علي الجيلاني- لاهيجي كه از مريدان شيخ محمد نوربخش بود به رياضت و عبادت مي پرداخته است. اين بنا متاسفانه در اثر مرور زمان ويران شده و تنها قسمت كوچكي از بنا باقي مانده كه قبرهاي شيخ لاهيجي و پسرش در درون آن قرار دارند كه از سالني با درهاي آهني تشكيل مي شود. قبرها در وسط سالن قرار گرفته اند.
آرامگاه شيخ كبير (ابن حفيف) شيراز
ابوعبدالله شيخ محمد بن حفيف معروف به شيخ كبير از بزرگان عرفا و از بزرگان شيوخ شيراز است كه كرامات و عادات بسياري از او نقل شده است. تاريخ وفات شيخ را 331 و 371 هجري قمري نوشته اند. در زمان اتابكان فارس، اتابک زنگي بن مودود(متوفاي 571 هـ. ق) بناي بقعه شيخ كبير را تجديد كرد در سال 1337 شمسي اداره باستاني شناسي وقت تعميراتي را در آرامگاه صورت داد. در حال حاضر سنگ قبر شيخ در اتاقي با كاشي مفروش قرار گرفته و در پشت بازار وكيل شيراز واقع است.
آبش خاتون يا خاتون قيامت شيراز
در شهر شيراز، در نزديكي محلي به نام دروازه قصابخانه، قسمتي از بناي نيمه ويران به نام «آبش خاتون» وجود دارد كه روزگاري بنايي مجلل و زيبا بوده است. درباره اين بنا، مطالب گوناگون نگاشته اند. پس از اين كه آبش خاتون در سال 685 هجري در محله چرنداب تبريز درگذشت، جسد وي را به همان رسم مغول در شهر تبريز به خاک سپردند. پس از چندي به دستور دخترش جسد وي را به شيراز آوردند و مقبره اي مجلل براي او بر پا كردند. اكنون از آن بناي مجلل، نيمه ويرانه اي به جاي مانده است كه كتيبه هاي معرق آن به دوره صفويه تعلق دارد. اين بنا در سال 1310 در فهرست آثار ملي ايران ثبت شده است.

جهت خواندن بخش اول این مطلب اینجا کلیک کنید

عمارات و محوطه هاي باستاني درشهرستان قم

خانه حضرت امام خميني (ره)
خانه امام خميني (رهبر انقلاب اسلامي ايران) در شهر قم واقع شده است و شواهد معماري بنا، نشان از ساخت آن در اوايل قرن حاضر دارد. اين بنا در حدود سال 1335 توسط امام خميني خريداري و تا سال 1342 توسط ايشان مورد استفاده قرار گرفته است. خانه ياد شده؛ ساختماني دو اشكوبه و بسيار ساده دارد که شامل زيرزمين و طبقه هم كف مي شود. حياط ساختمان در قسمت جنوبي آن قرار گرفته و در جهات شمال، خاور و باختر آن فضاهاي سرپوشيده اي قرار گرفته است. استقرار فضاها به گونه اي است كه پلكاني مياني، ساختمان را به دو بخش بيروني (در خاور) و اندروني (در باختر) تقسيم مي كند. تالار سمت خاور محل سخنراني امام خميني در هنگام سكونت در آن بوده است. اين بنا هم اکنون بازديدكنندگان فراواني از سراسر ايران و جهان مي گيرد.
ساختمان هشتي
هشتي ساختماني است که در مجاورت بقعه خاک فرج واقع شده است. دروسط اين ساختمان چاهي و بر فراز آن تپه اي وجود دارد. در مورد اين هشتي دو روايت وجود دارد: يكي اين كه حجرالاسود را از اين مكان به محل فعلي آن برده اند و ديگر اين كه چاه را به منظور استخراج آب حفر كرده اند اما در اثر زلزله و نفوذ گازهاي زيرزميني به بيرون اين چاه بدون نياز به مواد سوختي شعله ور شده و به همين دليل مي گويند يكي از سه آتشكده بزرگ زرتشتيان در اين محل قرار داشته است.
خانه ملاصدرا
ملاصدرا فيلسوف بزرگ قرن يازدهم هجري قمري است كه فلسفه اشراق را به نهايت اوج خود رساند. خانه مسکوني وي در روستاي كهک واقع شده و ساختمان آن به دوره صفويه مربوط مي شود. فضاهاي جانبي اين بنا، از بين رفته و فقط چهار صفه اصلي آن باقي مانده است. محوطه اصلي اين بنا سقف گنبدي شكل دارد و در راس گنبد آن، شيشه هاي رنگي نور را به داخل بنا هدايت مي كند. در چهار طرف اين محوطه چهار دهليز قرار گرفته كه دو دهليز آن در تملک ديگران است وسازمان ميراث فرهنگي استان قم درصدد خريد، حفاظت و بازسازي آن هاست. اين بنا در سال 1376 با توجه به شكل اوليه آن بازسازي کلي شده و آماده پذيرايي از بازديد کنندگان خود مي باشد.
خانه زند
خانه زند (حاج علي خان) در کنار محل اداره ميراث فرهنگي قم و در مركز بافت قديمي شهر كه به محله چهارمردان معروف است، واقع شده و كوچه دسترسي به اين خانه همان كوچه گذر قلعه است كه در گذشته به دروازه قلعه در جنوب باختر شهر منتهي مي شد. با توجه به فرم ساختمان، مصالح به كار رفته و كسب اطلاعات محلي بناي ساختمان به به اواخر دوره قاجاريه تعلق داشته و قدمتي بيش از120 سال دارد.
اين عمارت شامل سه بخش است: بخش اول شاه نشين تابستاني با بادگير منفرد كه به زيرزمين مرتبط مي شود و در جبهه خاوري واقع شده، بخش دوم شاه نشين زمستاني كه فضاي بيش تري را در بر مي گيرد و در جبهه شمالي واقع شده و بخش سوم كه به خدمه مربوط مي شود و در جبهه باختري واقع شده است. ورودي بنا شامل سردركوتاه با نماي روكار آجري و بندكشي است كه در قسمت پيشاني اشكال هندسي و تزيينات نازک كاري دارد و از طريق دالاني واقع در جبهه جنوبي به حياط مركزي (ميان سرا) ارتباط پيدا مي كند.
خانه حاج قلي خان
خانه حاج قلي خان (محل اداره ميراث فرهنگي) در مركز بافت قديم شهر كه به محله چهارمردان معروف است، واقع شده و كوچه دسترسي آن گذر قلعه است كه به دروازه قلعه در جنوب باختري شهر در دوره قاجار منتهي مي شد. با توجه به فرم ساختماني، مصالح به كار رفته و كسب اطلاعات از مالكين قبلي، بناي ساختمان به اواخر دوره قاجار تعلق دارد، ليكن اتاق ها و فضاهاي جبهه جنوبي كه قديمي ترين بخش بنا هستند قدمتي بيش از 120 سال دارند. ورودي بنا شامل سردري كوتاه با طاق قوسي رومي آجري است كه از طريق پاگرد شش ضلعي (هشتي) و دالان جبهه شمالي به حياط مركزي (ميان سرا) ارتباط مي يابد. كل مساحت بنا 400 متر مربع است كه 320 متر آن زيربناي مفيد است.
ايوان مهدعليا صفوي
ايوان مهدعليا صفوي از آثار مهد عليا همسر يا مادر سليمان صفوي است كه در سال 1129 بنا شده است. اين ايوان به دهانه 11 و درازا 12 و ارتفاع 14 متر با جلا و جرزهاي آجري و محرابي زيبا آراسته به گچ بري و كتيبه اي كمربندي و پوشش رسمي بندي در سه قسمت با 9 غرفه با چندين درگاه از طرفين به دو شبستان خاوري و باختري مرتبط است. اين ايوان زيبا به لحاظ قدمت ومعماري از ارزش هاي جهانگردي برخوردار است.
خانه شاكري (حاج عسگرخان)
خانه شاکري منسوب به دوره قاجاريه است و دربافت قديمي قم درقسمت جنوبي خيابان آيت الله طالقاني روبه روي بازار قديمي در کوي حاج عسگرخان قرار دارد. اين بنا درتقاطع دوگذر قديمي قرار گرفته وسردرب ورودي اصلي آن در نبش تقاطع است. بافت سنتي اطراف بنا تا حدود زيادي ازساخت وسازهاي جديد محفوظ مانده و وجود تعدادي ساختمان بامعماري اصيل هنوز دراطراف اين خانه مشهود است. ورودي اصلي بنا به صورت دوطبقه بوده وتوسط آجرکاري ها وستون هاي سنگي تزيين شده است. هم چنين درازاره دو طرف ورودي از سنگهاي يک پارچه منقوش زيبايي استفاده شده و پس ازورود؛ فضاي مستطيل شکلي باگوشه هاي پخ خورده قرار دارد که درواقع هشتي ورودي و فضاي تقسيم روابط بنا است. ازاين فضا وارد حياط ساختمان مي شويم . مجموعه اتاق هاي ساختمان را مي توان به سه گروه تقسيم بندي نمود.1- اتاق هاي شمال باختري: شامل دو فضاي سردري است که يکي ازآن ها شاخص ترين نماد مجموعه است ومرتفع ترين فضاي داخلي خانه را داراست. بقيه فضاهاي اين قسمت دوطبقه بوده و بيش تر اين اتاق ها داراي زيرزمين هستند.2- اتاق هاي شمال خاوري كه اين اتاق ها جزو قديمي ترين اتاق هاي بنا بوده است. 3- اتاق هاي جنوب باختري كه داراي زيرزمين هايي باستون هاي سنگي وقوس هاي بسيار زيبا است. يک ايوان وتعدادي پله تنها راه دسترسي به اتاق هاي اين قسمت است. باتوجه به کنار هم قرار گرفته اين اتاق ها بافضاهاي کناري وهم چنين سبک تزيينات نشان از دوره هاي متاخرتر دارد.
خانه سيدحاجي روحاني
خانه سيد حاجي روحاني دربافت قديم قم در کوي گذر قلعه منشعب از محله چهارمردان قراردارد. اين بافت داراي مراکز مذهبي فراواني است که مسجد و مدرسه امام صادق(ع) در کنار آن از جمله آن ها است. منزل حاج سيد روحاني درمقابل درب فرعي مسجد حاج سيد صادق روحاني قرار گرفته است. اين ساختمان داراي دو قسمت اندروني و بيروني بوده و منسوب به دوره قاجاريه است. اين ساختمان به صورت مستطيلي در امتداد شمال باختري به جنوب خاوري و در راستاي کوچه منشعب از گذر قلعه به سمت بقعه سلطان محمد شريف واقع شده است.
عمارت بادگير قمرود
بادگير و عمارت قمرود در خارج استان قم و در نواحي دشت قمرود واقع شده است. درزمان ناصرالدين شاه قاجار به تيول ميرزا نظام مهندس الممالک درمي آيد وي پس ازورود به منطقه جايي را که امروز قمرود ناميده مي شود و مرکز دهستان قمرود است براي سکونت خود انتخاب مي كند و قلعه و خانه اربابي (عمارت بادگير) بسيار زيبايي درآن جا برپا مي دارد. خانه اربابي وحوض خانه با عمارت بادگير زيبايي وتناسب از کيلومترها فاصله از هر طرف خودنمايي مي کند. درحال حاضر از خانه اربابي فقط حوض خانه وبادگير آن باقي مانده است.
قره تپه قم رود
قره تپه قم رود در 23 كيلومتري شمال خاوري استان قم و حدود 5/1 كيلومتري جنوب باختري دهستان قم رود و در فاصله 200 متري جنوب جاده آسفالته قم رود به قم واقع شده است. قره تپه با شكل مدور بر روي پشته اي طبيعي قرار گرفته و درميان مزارع سبز و خرم محصور شده است. براساس شواهد موجود، نخستين استقرار دردشت قم رود به هزاره ششم پيش از ميلاد يا هشت هزار سال پيش مربوط است. اين زندگي حدود دو هزار سال ادامه يافته و در ميانه هزاره چهارم بر اثر سيل مهيبي به زير آب رفته و اهالي به سمت غرب- به سمت البرز – مهاجرت كرده اند و تا هزاره ها ظاهرا سمت خاور قم رود خالي از سكنه بوده است، ولي از اواخر دوره ساساني دوباره مسكوني شده است.
قره تپه اكنون طي سه مرحله مورد كاوش قرار گرفته و طي اين سه مرحله هفت لايه فرهنگي شناسايي شده كه هر دوره با دوره قبل متفاوت است. آثار به دست آمده، شامل بقاياي معماري با ارزش و تعدادي ظروف سفالين است كه با آثار سيلک كاشان و چشمه علي دامغان قابل مقايسه است. قدمت آثار به دست آمده دراين تپه به 6400 سال پيش مي رسد. ابعاد آن 11×275×320 متر و مصالح آن از خشت، گل، آجر و اندود كاه گل و گچ است.
تپه قلعه مبارك‌آباد
تپه قلعه مبارک آباد در بخش مرکزي- دهستان قنوات و حدود 200متري روستاي مبارک آباد و خاور قم درسمت راست جاده قم سراجه واقع و فاصله آن تا شهرستان قم 6 کيلومتر است. با توجه به آثار به دست آمده قدمت اين تپه به دوران ساسانيان مي رسد. هم چنين برروي سطح تپه تکه سفال هايي مربوط به قرون 7،4 هجري و قطعات شکسته وناقص آجرهايي باضخامت 4 سانتي متر ويک نمونه به عرض 10 سانتي متر وضخامت 3 سانتي متر وبه شكل مستطيل ديده شده است.
تپه گبري روستاي قاضي پايين
تپه قاضي كه قدمت آن به هزاره اول تا اواسط دوره اسلامي مربوط مي شود؛ درفاصله حدود300متري روستاي قاضي واقع شده است. فاصله اين روستا تا جاده اصلي 7 کيلومتر بوده و در جنوب باختري قم قرار گرفته است. موقعيت تپه طوري است که با فاصله هاي متفاوت در ميان 3 روستاي قاضي پايين - زيبگان و قاضي بالا قرار مي گيرد. تپه قاضي؛ تپه اي است وسيع که ارتفاع آن بر اثر کشت هاي مکرر کاهش يافته و حدود2متراست. با توجه به خرده هاي آجر وسنگ هاي لاشه که به فراواني و پراکنده در گوشه و کنارديده مي شوند, مي توان احتمال وجود قلعه اي را در همين محل بعيد ندانست خصوصا"اين که حاشيه پايين تپه با عمق کمي که دارد حالت مشابه خندق هاي اطراف قلاع تاريخي را دارد. به فاصله کمي از تپه مضطرب تپه کوچک تري در باختر آن ديده مي شود که ارتفاع آن کم بوده و سالم و دست نخوده باقي مانده است.

کاروانسراها،دروازه ها وبازارهادرشهرستان قم

كاروان سراي سنگي محمدآباد
كاروان سراي سنگي محمدآباد که قدمت آن به قرن هاي پنجم و ششم هجري قمري مي رسد، با مساحتي بيش از12610 متر مربع يكي از بزرگ ترين و باشكوه ترين بناهاي تاريخي قم است. اين کاروان سرا بر مسير كارواني جاده بزرگ خراسان و در 50 كيلومتري شمال خاوري قم واقع شده است. کاروان سراي محمد آباد از درازاي 97 و پهناي 95 متر برخورداراست که پلاني چهار ايواني و حصارهاي بزرگ سنگي با 8 برج ديده باني دارد. در ساختن اين کاروان سرا از مصالح بومي (لاشه سنگ هاي پوزه كوه) استفاده شده است.
كاروان سراي قلعه سنگي
کاروان سراي قلعه سنگي از آثار دوره صفويه است که در 35 کيلومتري جاده قم – ري واقع شده و از نوع كاروان سراهاي چهارايواني است. مصالح ساختماني اين کاروان سرا بيش تر از سنگ و آجر است. بناي كاروان سرا داراي چهار برج نيم دايره اي در اضلاع باختري و خاوري است. اين کاروان سرا تا قرن گذشته مورد استفاده كاروانيان بوده است ولي هم اکنون به صورت ويرانه اي در آمده است.
كاروان سراي كنارگرد
كاروان سراي كنارگرد از آثار دوره صفويه است که تزيينات قابل توجه آن؛آجرچيني بنا است. اين كاروان سرا در جاده تهران- قم واقع شده و از نوع كاروان سراهاي چهار ايواني و داراي دو حياط مركزي است. مصالح به كار رفته در بناي اين کاروان سرا آجر و سنگ است.
كاروان سراي اتابكي
كاروان سراي اتابكي در جاده قم- كاشان واقع شده و نوع پلان آن چهار ايواني بوده و به دوره قاجاريه تعلق دارد ولي تاثيرمعماري عهد صفوي درآن كاملا نمايان است. در قسمت جنوب كاروان سرا دو بناي فرعي ساخته شده است و مصالح اصلي آن از سنگ، آجر و خشت است و تزيينات برج هاي آن جالب توجه است.
كاروان سراي باقرآباد
کاروان سراي باقر آباد از آثار دوره قاجاريه بوده و در جاده قم- تهران (علي آباد- منظريه) واقع شده است. مصالح ساختماني بناي کاروان سرا از آجر و سنگ بوده و فاقد تزيينات جالب توجه و خاصي است. اين كاروان سرا يک منزل بين راهي كاروانيان بود كه در مسير ري (تهران) به قم و جنوب كشور يا بالعكس مورد استفاده قرار مي گرفته است.
كاروان سراي سفيدآب
كاروان سراي سفيد آب در خاور درياچه نمک واقع شده و نوع پلان آن متفرقه است. بناي كاروان سرا از آثار دوره هاي صفويه و قاجاريه است و بيش ترين مصالح ساختماني آن از سنگ است. چهار برج تزييني در چهار گوشه بنا از آثار ديدني آن است.
كاروان سراي آوه
ساختمان بناي كاروان سراي آوه به دوره سلجوقيان تعلق دارد که در جنوب جاده قم - ساوه واقع شده و نوع پلان آن چهار ايواني است. مصالح ساختماني اين کاروان سرا بيش تر از آجر تشکيل شده و هنوز هم قابل تعمير و مرمت مي باشد.
كاروان سراي پل دلاک
كاروان سراي پل دلاک از آثار دوره قاجاريه بوده ودرجاده قم- تهران واقع شده است. مصالح بنا از خشت است و به همين دليل تاب مقاومت در برابر گذر زمان را نداشته و كاملا تخريب شده است.
كاروان سراي پاسنگان
كاروان سراي پاسنگان از بناهاي ارزشمند و قديمي قرن سيزدهم هجري قمري بوده و درمسير قم - كاشان واقع شده است.
كاروان سراي سنگي علي‌آباد قم
كاروان سراي سنگي علي آباد در 50 کيلومتري شمال خاوري شهرستان قم؛ بخش مرکزي گردنه علي آباد در روستاي علي آباد واقع شده است. مولف «کاروان سراهاي ايران وساختمان هاي کوچک ميان راه ها» قدمت واستخوان بندي قلعه سنگي ( کاروان سراي قلعه سنگي) را متعلق به دوران پادشاهان سلجوقي يا جانشيان آن مي داند. اين کاروان سرا به صورت چهار ايواني و به شکل مربع بنا شده است. ايوان هاي اين کاروان سرا عميق با پوشش طاق گهواره اي بوده و در انتهاي آن ها راهي براي ورود به اصطبل قراردارد. درداخل مدخل کاروان سرا دواطاق براي نگهبانان ساخته شده است. درساخت اين بنا ازسنگ هاي قلوه دربرخي موارد تراشيده و آجر و ملاط گچ استفاده شده است. اين بنا شباهت زيادي به رباط کريم و رباط شرف و کاج محمد آباد دارد وبيش تر جنبه عام المنفعه داشته است.
كاروان‌سراي عسگرآباد
پل و کاروان سراي عسگرآباد كه قدمت آن به دوره قاجاريه باز مي گردد, در کنار رودخانه خشک شده و کارخانه هاي شن وماسه قرار گرفته اند. جاده باستاني متروکه کاروان رو مربوط به پل و کاروان سرا با فاصله کمي درسمت باختري جاده قديم تهران- قم قرار گرفته است. اين کاروان سرا در باختر مسير کاروان رويي که از روي پل عسگرآباد عبور مي کرده قرار دارد. اين ساختمان در دوره هاي تاريخي مختلف مورد استفاده قرار مي گرفته كه ورودي هاي متعدد در ديواره هاي خارجي و مسدود کردن بعضي ديگر اشاره به اين مدعا دارد. حتي شبستان هاي جنوبي وخاوري کاروان سرا به دليل سالم بودن طاق ها تا دوره هاي اخير مورد استفاده قرار مي گرفتند. ورودي اصلي کاروان سرا در ضلع خاوري آن و درمجاورت جاده باستاني قرار داشته است. فضاهاي جنوبي کاروان سرا؛ سالم ترين قسمت هاي آن است که هنوز تعداد زيادي از سقف هاي آن پابرجاست. به دليل ساخت و سازهاي دوره هاي مختلف در ساخت اين بنا از مصالح گوناگوني بهره برده شده است که مهم ترين آن ها آجر و خشت با ملات گل وگاهي گچ است. نکته قابل توجه در رابطه بامجموعه پل وکاروان سرا قرارگيري ورودي اصلي کاروان سرا است که دقيقا" درنقطه طلاقي بنا در راستاي مسير باستاني است که ازروي پل عسگرآباد عبور مي کرده است.
كاروان‌سراي سنگي كوه نمك
کاروان سراي سنگي چهار پلاني كوه نمك در کنار جاده قم به سمت گازران درمقابل کوه نمک قرار گرفته است دراين منطقه تعدادي کارگاه صنعتي احداث شده که يکي ازآن ها درنزديکي کاروان سرا است. درکنار ضلع شمالي کاروان سراي قديمي ديگري وجود دارد که احتمالا" فعاليتي درکنار کاروان سرا درسال هاي آخر حيات آن داشته است. سبک معماري اين کاروان سرا دردوره هاي مختلف تاريخي به خصوص دردوره سلجوقي وصفوي به فراواني تکرار شده است که از نمونه هاي آن مي توان به رباط شورگز درمنطقه زاهدان وکاروان سراي کوشک در جاده فيروزآباد فارس اشاره نمود. در کتاب کاروان سراهاي ايران قدمت بنا به دوره صفوي نسبت داده شده که درنتيجه بررسي پلان اين تاريخچه مورد تاييد قرار مي گيرد.
اين کاروان سراي مربعي شكل داراي هفت برج است که چهاربرج درگوشه هاي مربع وسه تا ازآن ها دروسط اضلاع جنوبي، خاوري وباختري مربع قرار دارد. ورودي اصلي کاروان سرا ازضلع شمالي بوده که مستقيما" به صحن وسط بنا راه دارد. درميانه هريک ازاضلاع ديگرايواني با يک فرورفتگي محراب مانند قراردارد که حجره هاي کوچک تر درکنار آن ها واقع شده است. مصالح اصلي ساختمان به خصوص در ديواره ها ازسنگ بوده و درپوشش سقف ها ازآجر استفاده شده است.
كاروان سراي منظريه
كاروان سراي منظريه در کيلومتر 25 جاده قديم قم - تهران منطقه عمومي منظريه ( داخل پادگان منظريه ) واقع شده است و قدمت آن به دوره قاجاريه نسبت داده مي شود. كاروان سراي منظريه در زمره کاروان سراهاي چهارايواني با پلان مربع مستطيل با يک حياط مرکزي در وسط و60 اتاق و حجره کوچک در طرفين و يک اندروني و دو رديف اصطبل دراضلاع شمالي و باختري با يک ورودي بسيار زيبا درضلع خاوري است که محور اصلي کاروان سرا درميان نماي اين سردرب قرار گرفته است. در برابر آن ميدان گاهي است که دردو طرف نماي سردر ورودي دو جناح ساختمان وجود دارد به نظر ماکسيم سيرو معمار اين کاروان سرا بدون شک آشنايي وارتباطي بامعماري کاروان سراي علي آباد داشته وکوشش کرده دراين جا پر طمطراقي استفاده كند. مصالح به کار رفته در اين بنا شامل لاشه سنگ، آجر, کاشي وملاط گچ است.
كاروان ‌سراي صدري
کاروان سراي صدري درانتهاي منطقه زندآباد بعد ازکمربندي و درابتداي جاده جعفريه قرارگرفته است. سمت باختري قلعه را کارگاه هاي آجرپزي فرا گرفته و قسمت هاي خاوري قلعه را منطقه مسکوني زندآباد و درشمال قلعه؛ جاده جعفريه واقع شده است. تمامي زمين هاي مناطق جنوبي کاروان سرا کاربري کشاورزي دارد ساختمان كاروان سرا به شدت آسيب ديده و تنها قسمت هاي قابل استفاده آن محوطه ورودي آن است که خانواده اي به عنوان سرايدار درآن مقيم هستند.
تيمچه بزرگ قم
تيمچه بزرگ قم (بازار) يکي از بناهاي تاريخي و زيباي قم به شمار مي آيد که در نزديكي مجموعه آرامگاهي حضرت معصومه (س) واقع شده است. معماري اين بنا در دوره قاجاريه و توسط استاد حسن قمي( هنرمند و معمار مشهورآن دوره) صورت گرفته است. بناي تيمچه بزرگ قم از دو طبقه با پوشش طاق و گنبد تشکيل شده است که طبقه پاييني داراي 20 حجره و طبقه بالايي آن داراي12 غرفه با ارسي هاي زيبا است. زواياي بالاي حجره ها وپاطاق پوشش چشمه شمالي بناي تيمچه مقرنس گچي دارد. وجه تسميه اين بنا به « بزرگ » به جهت دو تيمچه كوچک تر قم بوده كه در جريان تعريض خيابان از بين رفته اند.
بازارنو و بازار کهنه
فرم طاق بازار كهنه و نو، پوشش رومي با مصالح آجر و خشت با پوشش گچ است ولي با اين تفاوت كه سقف بازار نو به دليل قديمي تر بودن آن ارتفاع بيش تري دارد. عمده مصالح به كار رفته در بناهاي پيراموني راسته بازار، آجر با تزيينات گچي است

قلعه ها، برج ها و آتشکده هادرشهرستان استان قم

قيز قلعه سي جمكران
درسمت جنوب باختري جمکران قلعه بزرگي برروي يکي ازمرتفع ترين نقاط مجموعه کوه هاي اين منطقه قرار گرفته كه به قيز قلعه سي شهرت دارد و مابين شهر قم و روستاي جمکران قرار گرفته است.
خصوصيات بارز قلعه هاي موجود در رشته کوه هاي البرز در اين قلعه مشخص است. نوع معماري، مصالح وتکه سفال هاي سطحي اطراف قلعه نشان گر تاريخ قرن 7 و8 است. ولي آثاري نيز وجود دارند که مي توانند به دوره هاي قديمي تر مربوط شوند. به عنوان نمونه يک بناي گنبدي شکل برروي تپه شمالي وجود دارد که يادآور معماري قبل ازاسلام است. باتوجه به شرايط وموقعيت خاص قلعه درمنطقه؛ مي توان تصور كرد که دوره حياط آن بسيار طولاني بوده است. بديهي است قلعه ياد شده در دوره تاريخي مورد استفاده بوده وشواهدي ازاستقرار دوره تاريخي قابل مطالعه است.
اغلب دژهاي کوهستاني رشته البرز درنقاطي ساخته شده اند که تسلطي برجلگه ها که مراکز اصلي شهرنشيني است, نداشته اند واغلب رشته کوهي حدفاصل ميان دژنشينان وشهرنشينان بوده است. درمورد اين قلعه نيز مي توان تصور نمود که نزديک ترين منطقه مسکوني درجلگه هاي اطراف جمکران کنوني قرار داشته است. داخل باروي اصلي دژ اتاق هاي متعدد براي دژنشينان وبناهايي براي انبار ساخته شده که مانند ديگر قلعه هاي کوهستاني ايران وبرخلاف قلعه هاي جلگه اي شکل هندسي منظمي ندارد.آب بيش تر دژهاي کوهستاني ازآب باران و برف رابه آب انبارها هدايت مي کرده است. دراين جا نيز درمرتفع ترين نقطه قلعه حوضچه هاي ذخيره آب ديده مي شوند.
ازآن جا که اين قلعه داراي حيات متفاوتي است ازمصالح گوناگوني درساخت آن استفاده شده که مي توان آن را به دو دسته تقسيم بندي نمود. گروه اول ازسنگ وملاط گچ وآهک وگاهي ساروج استفاده شده و گروهي ديگر شامل ديوارهايي ازبلوک هاي خشت خام است که به نظر مي رسد درساخت وسازهاي سريع ازآن استفاده شده است.
قلعه تپه طغرود
بناي قلعه طغرود درجنوب جعفرآباد درروستايي به نام گازرخان قرار گرفته است. باتوجه به بررسي هاي انجام شده دراين بنا آثار از دوره هاي اشکاني، ساساني ودوره اسلامي ديده مي شود. در بررسي سطحي تپه تنوع وفراواني سفال ها مشخص هستند که نشان دهنده مسکوني بودن اين قلعه تا قرن هاي 6،5 هجري قمري است. اين قلعه احتمالا" برفراز تپه اي قرار گرفته بوده است اين قلعه بيضي شکل بوده وابعاد آن حدودا" 100 * 200 متري است وارتفاع آن دربلندترين نقطه به حدود 10متر مي رسد. ازشمال تپه صورت گرفته ودربعضي نقاط آثار حفاري نيز ديده مي شود شيب تپه بيش تر به طرف جنوب وباختر قرار گرفته است.
قلعه گبري جمكران - قلعه گلي
قلعه جمکران دريک فرسنگي خاورقم ودرداخل روستاي جمکران واقع شده است. قلعه جمکران که به قلعه گبري نيز مشهوراست ازبناهاي پيش ازاسلام بوده که دردوران اسلامي نيز مورد استفاده قرار گرفته است. اهل محل آن را به زمان جمشيد شاه ازشاهان پيشدادي نسبت مي دهند. چرا که درتاريخ قم نوشته حسن بن محمد بن حسن قمي ازقول مورخان قديم تر ازاسکندر، بهرام گور، طهمورث ديوبند, پادشاه پيشدادي، قمساره بن لهراسب, قباد، يزدگرد وچندتن ديگر به عنوان بانيان اوليه شهرقم ياد شده است. هم چنين فردوسي درادبيات خود شهر قم رادرکنار شهرهاي عصر پيشداديان وکيانيان آورده است.
اين بنا داراي پلان مربع با ابعاد 55*55 متر وضخامت ديوارها 4متر درپايين که به تدريج هرچه ارتفاع بيش تر مي شود از ضخامت آن کاسته مي شود. مصالح به کار رفته شامل خشت وگل است که درپايين ديوارها متشکل ازدولايه چينه به ارتفاع 2متر برروي هم پس ازآن سه رديف خشت باابعاد 6*27*27 سپس يک لايه چينه به ارتفاع 1متر به صورت يک درميان تا بالاي ديوارها تکرار شده است ارتفاع کنوني در بعضي قسمت ها تا 10متر هم مي رسد اما به طور متوسط داراي 9متر ارتفاع است.
ميل سنگي امام‌زاده جعفر
ميل سنگي امام زاده جعفر درخارج از شهر قم و در نواحي کوهستاني جنوب باختري واقع شده است. با توجه به سبک ساخت مصالح وشباهت آن باميل هاي سنگي استان قم مانند: ميل علي آباد وميل ميم وميل امام زاده عبدالله درنزديکي اين ميل؛ به نظر مي رسد چون ساير ميل هاي استان قم متعلق به دوره سلجوقي است. دراطراف اين ميل؛ سفال هاي اسلامي كه بيش تر ساده و بدون لعاب هستند وهم چنين سفال هايي مربوط به دوره پيش ازتاريخ به دست آمده است. ارتفاع ميل سنگي ازسطح دشت درحدود 60متر بوده و نماي آن ازسنگ لاشه وملاط گچ است. راه دست رسي به درون ميل به جهت تخريب هايي که صورت گرفته مشخص نشده است.
ميل امام‌زاده عبدالله
ميل امام زاده عبدالله در خارج از شهر قم و درکنار جاده قديم قم - اصفهان و حدود 2کيلومتري به خط مستقيم جنوب روستاي چشمه علي روبه روي ارتفاعات منطقه واقع شده است. با توجه به سبک ساخت و مقايسه آن با ميل هاي سنگي استان قم؛ مانند ميل صفرعلي واقع در نزديکي روستاي کاج و ميل ميم واقع دربخش کهک به نظر مي رسد؛ اين ميل متعلق به دوره سلجوقي است. اين ميل شباهت زيادي به ميل ميم دارد و تفاوت آن باميل ميم درقطر آن است كه بيش تر از ميل امام زاده عبدالله است.
ميل سنگي علي‌آباد
ميل علي آباد درخارج شهرستان قم و درابتداي نواحي کوهستاني واقع شده است. ميل سنگي علي آباد متعلق به دوره سلجوقي بوده و به نظر مي رسد هم زمان با کاروان سراي سنگي علي آباد ساخته شده باشد. ميل علي آباد برروي تپه اي مشرف بر دشت که ارتفاع آن ازسطح دشت بين 70 تا75 متر است, واقع شده است. ميل علي آباد از لحاظ سوق الجيشي دربهترين نقطه واقع شده به طوري که در زمان حياط وآباداني راه هاي کاروان رو و در دوره سلجوقي اين ميل راهنماي کاروان هايي را که ازسمت کاشان به سمت قم و ازآن جا به سمت ري وبه عکس درحرکت بودند را برعهده داشته است.
ميل سنگي ميم
ميل ميم درخارج و جنوب شهرقم, خاوركهك وشمال روستاي ميم واقع شده و به نظر مي رسد از بناهاي دوره سلجوقي باشد. اين ميل درست شبيه ميل صفر علي بوده و فقط به لحاظ قطري كوچك تر از آن است. شكل اين برج مخروطي بوده و از بناهاي قديمي استان به شمار مي رود.
ميل سنگي بابك
بناي ميل بابک درخارج از شهر قم و بخش مرکزي دهستان قمرود برفراز بلندترين قله رشته کوه شمالي دره قمرود و در باختر روستاي کاج و باختر ميل صفرعلي قرار گرفته است. باتوجه به عبور جاده خراسان رضوي ازاين منطقه و قرار گرفتن کاروان سراها وميل هاي ديگر بر سرراه ( مربوط به دوران اسلامي به خصوص سلجوقي) مي توان قدمت ميل بابک را مربوط به دوران اسلامي دانست.
ميل صفرعلي
بناي ميل صفرعلي در بخش مرکزي دهستان قمرود و منتهي اليه کوه هاي شمالي دره قمرود برفراز يکي ارتفاعات خاوري روبه روي کوه سپر رستم و باختر روستاي کاج واقع شده است. دراطراف اين ميل سفال هايي ازنوع سفالينه سلجوقي به آمده وبا توجه به نوع معماري وسنگ چيني ميل که شباهت زيادي به قلعه سنگي (کاروان سراي محمدآباد که مربوط به دوره سلجوقي است) دارد؛ قدمت اين بنا را مي توان مربوط به دوره سلجوقي دانست. ارتفاع ميل صفرعلي تا سطح دشت بين 60 تا80 متر است و نماي آن ازسنگ لاشه وملاط ساروج است.
قلعه گلي كاج‌ محمدآباد
قلعه گلي در50کيلومتري شمال خاور قم در حاشيه قمرود و در شمال کوه سفيد در نزديكي محمودآباد کاج قرار دارد. باتوجه به شواهدي که ازقلعه گلي به دست آمده؛ اين قلعه متعلق به دوره اشکاني است و در دوره هاي بعد ازساساني, دوره اسلامي, دوره سلجوقي وصفوي نيز استفاده مي شده است. دراطراف اين قلعه زمين هاي قابل کشت بسيار است ولي درسمت جنوب جنگل گز بافاصله اي نه چندان دور مشاهده مي شود و رودخانه مسيله درفاصله حدود يک تا يک ونيم کيلومتر در باختر اين محوطه است.
تپه قلعه خورآباد
قلعه خورآباد در18 کيلومتري جنوب خاوري قم و به فاصله سه کيلومتري باختر جاده اصلي قم به کاشان ازمقابل پاسگاه ايست بازرسي و در كنار روستايي به همين نام واقع شده است. باتوجه به شواهد معماري؛ اين قلعه مربوط به دوره تاريخي ( ساساني ) بوده که دردوره اسلامي نيز مورد استفاده قرار گرفته است. به خصوص که خورآباد در کنار جاده کاروان رو قديم قم - لنگرود و نزديک کاروان سراي پاسنگان و کمي دورتر به طرف کاشان و مرکز ايران قرار دارد. اين قلعه بر فراز صخره اي طبيعي قرار گرفته که کاملا" مشرف بر دشت و محيط اطراف خود است. در دور قلعه آثار سه برج که هنوز تقريبا" سرپا مانده اند ديده مي شوند. برج ها درشمال خاور و شمال باختر و در خاورقرار گرفته اند به طور کلي مصالح به کار رفته؛ شامل سنگ لاشه - خشت - گچ وساروج است هم چنين برروي سطح قلعه مقدار زيادي سفال هاي بدون لعاب دوره ساساني ومقدار کمي سفال دوره ساساني قابل رويت است.
قلعه زار بلاغ
قلعه زار بلاغ در جاده تهران – قم, گردنه علي آباد 500متري تقاطع اتوبان وجاده قديم 200 متري سمت چپ جاده قديم واقع شده است. براساس گونه شناسي سفال که نزديک به يک صد قطعه گردآوري شده و مقايسه با لايه دوم نوشيجان تپه ولايه دوم گودين تپه مي توان چنين نتيجه گرفت که بناي زاربلاغ متعلق به دوره مادها است وبر پايه شباهت هاي نزديک معماري زاربلاغ به معبد نوشيجان در برداشت هاي اوليه شايد بتوان اين اثر رانيز ازنوع بناهاي مذهبي به حساب آورد. بناي قلعه سنگي زاربلاغ با نقشه اي بيضي شکل مشتمل برسه قسمت است که بخش اصلي آن ساختماني دواشکوبه است بامصالح تخته سنگي وملاط گلي که طبقه پايين داراي دواتاق بزرگ وکوچک است که اتاق بزرگ باپلاني تقريبا" مربع ساخته شده است.

بندها و پلهادرشهرستان قم 

سد كبار
بناي سد کبار به قرن هاي هفتم و هشتم هجري قمري و دوره ايلخاني نسبت داده مي شود. اين سد در25 كيلومتري جنوب قم، بر روي رودخانه كبار قرار گرفته است. سد كبار از نمونه هاي جالب توجه سدهاي قوسي است كه درازاي تاج آن به 55 متر و ارتفاع آن از كف رودخانه به 24 متر مي رسد. ضخامت ديواره سد در پايين 10 و در بالا حدود 6 متر و مصالح مورد استفاده در آن سنگ هاي تراشيده، لاشه سنگ و ملات ساروج است. اين سد داراي يک برج آب گير است كه آب از طريق آن به قسمت زير آن منتقل مي شود.
پل عليخاني
پل عليخاني درداخل شهر قم، در ابتداي بازار واقع شده است. اصل اين پل از بناهاي دوره صفويه است كه در حدود 1292 هجري قمري بازسازي شد و در اين بازسازي طاق دهانه هاي قبلي برداشته شده و در حد فاصل پايه هاي قديمي، طاق هاي مرتفع تري برپا شد و بر روي پايه ها نيز دهانه هاي كوچک تري تعبيه شده است. پل دوره صفوي ظاهرا 11 دهنه داشته و به هنگام بازسازي هاي دوره گذشته؛ سنگ نوشته اي مربوط به بناي اصلي در آن كشف شده است. بازسازي بعدي پل به منظور تعريض آن در دو طرف گذرگاه در دهه 20 قرن اخير صورت گرفته است. اين پل در حال حاضر 96 متر درازا و با احتساب پياده روها 10 متر پهنا دارد.
پل عسگرآباد
پل عسگر آباد که از ساخته هاي دوره قاجار به شمار مي رود، بر بستر رودخانه قره چاي واقع شده که در دوره اخير در جريان گسترش جاده؛ جاي خود را به پلي با مصالح بتون آرمه داد. پل عسگرآباد با احتساب دو انتهاي آن و جان پناه ها حدود 140 متر درازا و 70/8 متر پهنا داشته و داراي 2 دهانه بزرگ و 4 دهانه كوچک بوده است. دهانه هاي انتهاي جنوبي، در بازسازي هاي دوره پهلوي به آن اضافه شده است. بستر رودخانه در محل برپايي پل، سنگ فرش شده و پايه هاي پل با استفاده از قطعات سنگ با ابعاد مختلف، بر روي آن ساخته شده و پايه ها در جهت مخالف جريان رودخانه، موج شكن هاي مثلثي داشت.
پل كاج
پل کاج به دوره صفويه نسبت داده مي شود و بقاياي آن در مسير كاروان رو قديمي ورامين - قم واقع شده است. پل كاج كه برروي رودخانه ساوه يا قم رود زده شده دراصل نوعي پل بند بوده كه امروزه به جهت بالا آمدن رسوبات و مدفون شدن بخش زيرين پل، اطلاع دقيقي از آن در دست نيست اما با توجه به شكل و نقشه پل و اين كه امروزه براي استفاده از آب قم رود دهانه هاي قوسي شكل پل و جلو آن ها را با خاک مسدود كرده و بندي ساخته اند که تا حدودي پل بند بودن بنا را تاييد مي کند.
پل كاج به درازاي حدود 245 متر (با احتساب دنباله آن در زمين هاي زراعي) حداقل داراي 13 دهانه در ابعاد و اندازه هاي مختلف است و نشانه هاي بازسازي و مرمت دوره هاي مختلف تاريخي در اين دهانه ها ديده مي شود. پل در يک خط مستقيم بنا نشده بلكه انحنايي در جهت مخالف جريان رودخانه دارد که اين انحنا احتمال پل بند بودن بنا را تقويت مي كند.
پل دلاک
پل دلاک ازآثار دوره صفويه است که درمسير جاده كاروان رو دوره صفوي تهران- قم و بر روي رودخانه ساوه واقع شده وامروزه آسيب زيادي ديده است. راه كاروان رو دوره صفويه كه از تهران به قم مي رود، پس از گذشتن از پل رودخانه شوربه سوي كاروان سراي حوض سلطان رفته، از ميان منطقه درياچه نمک و از بالاي كاروان سراهاي صدرآباد و دلاک و پس ازعبور از پل مورد بحث به قم منتهي مي شود. در اواخر قرن 19 به دليل تغيير مسير رودخانه ساوه و گسترش اجتناب ناپذير درياچه نمک، رفت و آمد در اين جاده متوقف شد و جاده امروزي تهران - قم كه به دوره قاجارمربوط مي شود، جايگزين آن شد.

حمام ها و آب انبارهاي قديمي درشهرستان قم

آب انبار مدرسه دارالشفاء
بناي آب انبار در مجاورت مدرسه دارالشفاء قم واقع شده و به همين نام نيز مشهوراست. قدمت ساختمان آن به قرن يازدهم و سال 1055 هجري قمري ( زمان شاه عباس دوم) مي رسد. اين بنا داراي سردري به پهناي 6 عمق 70/2 و ارتفاع 8 متر است كه با كاشي كاري، مقرنس و كتيبه هاي تاريخي تزيين شده است. لچكي هاي قوس طاق راه پله ها با كاشي هاي معرق نفيسي آراسته شده اند كه بر روي آن اشعاري كتيبه شده است. پوشش سردر، داراي مقرنس گچي و منقش زيبايي است. بالاي اين سر در، سنگ نوشته اي است كه تاريخ تعمير و مرمت بنا بر روي آن نوشته شده است.
حمام حاج عسگر خان
حمام حاج عسگر خان به دوره قاجاريه تعلق داشته و راه دسترسي به آن از سوي راسته بازار نو است
حمام روستاي قباد بزن
روستاي قبادبزن جزو دهستان کهک استان قم بوده و حمام روستاي قبادبزن درقسمت شمالي ومنتهي اليه يکي ازمحورهاي مسکوني روستا قرار گرفته است. درامتداد شمالي اين محور؛ باغ هاي حاصل خيزي وجود دارد و نهر کوچکي از کنار اين محور عبور مي کند و منظره زيبايي را به وجود مي آورد. در کنار اين جوي آب و سمت باختري حمام؛ آسياب متروک قديمي قرار گرفته است. با توجه به عدم تراکم بافت مسکوني دراطراف حمام به نظر مي رسد که اين بنا درخارج ازمحدوده روستايي زمان احداث بنا شده است. نوع پلان قوس ها ونحوه پوشش سقف هاي آن تاريخ بنا را به دوره قاجاريه منسوب مي كند.

طبيعت درشهرستان قم

رودخانه ابهررود (Abhar rud)
رود شور يا ابهررود از كوه هاي سلطانيه قزوين سرچشمه گرفته و از به هم پيوستن دو رودخانه خزررود و ابهررود و برخي از رودهاي كوچک فرعي ديگر تشكيل مي ‌شود و با جهت كلي شمال باختري به جنوب خاوري از 6 كيلومتري جنوب باختري حسن آباد (مركز بخش فشاپويه) گذشته و بر شوره‌ زار خاور حوضي سلطان جذب مي ‌گردد و پس از آبياري ابهر، قزوين، ساوجبلاغ و تهران به رودخانه كرج مي پيوندد. اين رودخانه به دليل داشتن نمک در پايين دست، براي كشاورزي مناسب نيست ولي شاخه هايي از آن از امکانات گردشگاهي برخوردار است.
رودخانه قم رود
اين رودخانه كه به نام هاي گل افشان، اناربار، لهل رود و لعل بار نيز معروف است، از زردكوه بختياري سرچشمه مي گيرد و پس از طي 288 كيلومتر به درياچه نمک مي ريزد. اين رودخانه در ابتدا به نام دربند معروف بود و در محل اخته خون در جنوب باختري گلپايگان سدي بر روي آن احداث شده است. قم رود در محدوده شهرستان هاي گلپايگان، خمين، محلات، دليجان ‌و قم جاري است و اراضي اين نواحي را آبياري مي كند.
رودخانه قره چاي قم
رودخانه قره چاي از سراب هاي هفت عمارت، باغ جم، عباس آباد و پنجه علي در منطقه سربند اراک سرچسمه مي گيرد. اين رود بعد از مشروب كردن دهستان شراء از استان همدان، وارد شهرستان اراک مي شود. قره چاي پس از آبياري نمودن اراضي كشاورزي شهرستان اراک، در مسير خاوري – باختري وارد شهرستان تفرش مي شود و پس از دريافت آب رودخانه هاي گدذار و هزلفان و با عبور از جنوب ساوه، ‌درناحيه اي به نام پل دلاک به قم رود پيوسته و به درياچه قم مي ريزد.
رودخانه شورفشاپويه (Sur-e Fasapuyeh)
رود شور فشاپويه رودخانه اي دايمي است که 420 كيلومترطول دارد. اين رود در شهرستان هاي قم، تهران، ساوه، كرج، قزوين و خدابنده لو جريان داشته و از دامنه باختري كوه قره داغ واقع در دهستان سجاس رود، در 30 كيلومتري شمال خاوري قيدار سرچشمه مي ‌گيرد و به نام خر رود از دهستان سجاس رود عبور کرده و به دهستان حومه از شهرستان قيدار (خدابنده) وارد مي ‌شود و ضمن آميختن با ريزابه‌هاي بسيار از10 كيلومتري خاور شهر قيدار عبور مي ‌كند و به نام چاي خر رود به دهستان خرقان باختري از شهرستان قزوين وارد مي ‌گردد. در اين دهستان با رودخانه شور خرقان مخلوط مي ‌شود و پس از قطع راه اتومبيل رو قزوين ـ همدان وارد دهستان خرقان خاوري مي ‌گردد و با رودخانه‌هاي آوج و كلنجين در هم مي ‌آميزد و به سوي شمال خاوري جريان مي ‌يابد. پس از عبور از روستاي سكزناب (Sakkeznab) از دره خاوري كوه قره قرقان (Qarehqorgan) عبور مي ‌كند و به دهستان افشاريه وارد مي ‌شود. در اين دهستان نخست با رودخانه اورونگاش مخلوط مي ‌شود و سپس به صورت خشكرودي به دهستان رامند جنوبي و سپس به دهستان دشت آبي وارد مي ‌گردد و پس از آميختن با ابهر رود به رود شورفشاپويه تغيير نام مي ‌دهد. در اين جا به سوي جنوب متوجه مي ‌شود و از باختر روستاي قشلاق حسين خاني مي ‌گذرد و پس از طي حدود 8 كيلومتر به خاور منحرف مي ‌گردد و از ميان شوره ‌زار دامنه جنوبي ارتفاعات حلقه ور عبور مي ‌كند و پس از گذشتن از دامنه خاوري كوه كردها (Kordha) به دهستان زرند از شهرستان ساوه داخل مي ‌گردد و به سوي جنوب خاوري خط آهن تهران - قم، همچنين راه اتومبيل رو تهران ـ ساوه را قطع مي ‌كند و به دهستان فشاپويه از شهرستان تهران وارد مي ‌گردد. در اين دهستان نخست با قشلاق هفت تپه با رودخانه سرود مخلوط مي ‌شود و سپس به موازات رودخانه كرج و به فاصله متوسط 10 كيلومتر به سوي جنوب خاوري روان مي ‌گردد و با طي يک قوس بزرگ راستگرد از دهستان فشاپويه خارج و به دهستان قمرود از شهرستان قم وارد مي ‌شود و سرانجام در 75 كيلومتري خاور قم به درياچه نمک مي ‌ريزد. شيب متوسط اين رود 4/0 درصد و مسير كلي آن جنوب خاوري است.
رودخانه دره باغ (Darrehbaq)
دره باغ رودخانه اي فصلي به طول 45 كيلومتر است که در دهستان كهک، شهرستان قم جريان دارد. سرچشمه اين رودخانه دامنه شمالي كوه هاي پلنگابي (Palangabi) و قليق، 45 كيلومتري جنوب قم مي باشد. اين رودخانه در طول مسير از روستاهاي مسير كرميگان (Kermeigan)، بيرهند، ابرجس (Abarjes)، كهک (Kahak)، سيرو (Siru) و ورجان عبور مي کند و رودخانه فردو به آن مي ‌ريزد. رود دره باغ از ريزابه هاي قم رود و حوزه آن درياچه نمک قم است. شيب متوسط اين رود 5/3 درصد و مسير كلي آن شمالي است.
رودخانه زواريان (Zavariyan)
زواريان رودخانه اي فصلي است که در دهستان راهجرد خاوري، شهرستان قم جريان دارد. اين رود از دامنه خاوري كوه خستک (Xastak)، 51 كيلومتري جنوب باختري قم سرچشمه مي گيرد. اين رودخانه پس از سيراب ساختن روستاهاي زواريان، سلفچكان (Salafcekan)، عنايت بيگ،‌ حسين آباد به طرف جنوب منحرف مي گردد و با دو پيچ نسبتاً بزرگ در 2 كيلومتري شمال روستاي بخشايش به تلخه رود مي ‌ريزد.
رودخانه سولقان (Suleqan)
رودخانه فصلي سولقان در شهرستان هاي تفرش و قم، استان هاي مركزي و قم جريان دارد. اين رودخانه از ارتفاعات 19 كيلومتري خاور تفرش طي ريزابه‌هاي متعدد سرچشمه گرفته و ضمن عبور از دهستان قاهان با رودخانه وزوا مخلوط مي ‌شود و پس از ورود به شهرستان قم در حدود روستاي آوه محو و ناپديد مي شود. مازاد آب اين رودخانه در فصل هاي پر باران به قره سو مي ‌ريزد.
رودخانه شورراهجرد (Sur-e Rahjerd)
رودخانه شورراهجرد يک رودخانه فصلي به طول 28 كيلومتر است که در دهستان راهجرد خاوري، شهرستان قم جريان دارد. اين رود از دامنه كوه خستک (Xastak) 48 كيلومتري جنوب باختري قم سرچشمه مي گيرد. شورراهجرد از ريزابه هاي قره سو و حوزه آن درياچه نمک قم است.‌ شيب متوسط اين رود 6/1درصد و مسير كلي آن خاوري است.
رودخانه شورقم رود (Sur-e Qomrud)
رودخانه شور قم رود رودي فصلي با طول 15 كيلومتر است. اين رود در دهستان قمرود، شهرستان قم جريان دارد و از 16 كيلومتري شمال باختري قم سرچشمه مي گيرد. شور قم رود از ريزابه هاي رودخانه لک شور و حوزه آن درياچه نمک قم است. شيب متوسط اين رود 1 درصد و مسير كلي آن شمال خاوري است.
رودخانه سياه آب آدران (Siyahab-e Aderan)
رودخانه سياه آب آدران شاخه‌اي از رودخانه كرج است. اين رودخانه در شهرستان هاي كرج،‌ تهران و قم، استان هاي تهران و قم جريان دارد.
رودخانه شاه چاي (Sahcay)
رودخانه شاه چاي شاخه‌اي از رودخانه كرج است که در شهرستان هاي كرج، تهران، قم و در استان هاي تهران و قم جريان دارد
رودخانه چاي خر رود (Cay-e xar rud)
اين رودخانه شاخه‌اي از رودخانه شور فشاپويه است که در شهرستان هاي قم، تهران،‌ ساوه، كرج و قزوين جريان دارد.
درياچه نمک
درياچه نمک كه در واقع بخشي از كوير نمک ايران است، در خاور قم واقع شده و بقاياي درياچه خشک شده قديمي است كه با تبخير تدريجي آب، املاح فراواني در داخل آن رسوب نموده است. در بعضي نقاط كوير نمک رشته هاي منفردي از كوه هاي اطراف پيش آمده و نواحي كوهستاني خيلي خشک را تشكيل داده است. در اين درياچه فقط در فصل زمستان آب يافت مي شود و در فصل تابستان به جاي آب، ورقه هاي نمک جلب نظر مي كند. هوا در اين ناحيه خيلي خشک است و اختلاف درجه حرارت شب و روز آن به 70 درجه سانتي گراد مي رسد.
به همين علت، سنگ كوه هاي آن بر اثر اختلاف درجه هوا متلاشي شده و به صورت سنگ ريزه و شن در آمده است. در موقع وزش باد، توده هاي عظيم شن مانند امواج دريا به حركت در مي آيد و تپه ماهورهاي موقتي را تشكيل مي دهد، ‌ارتفاع برخي از اين تپه ها به 40 متر و طول برخي از آن ها به چند كيلومتر مي رسد.
درياچه حوض سلطان
درياچه حوض سلطان كه به درياچه ساوه، قم و درياچه شاهي هم معروف است، در شمال خاور شهرستان قم واقع شده است. رشته كوه هاي البرز در شمال اين درياچه واقع شده است.
مساحت اين درياچه به علت عدم تعادل تغذيه و تبخير آب، در طول سال متغير است و وسعت و شكل درياچه متناسب با ورود آب و ميزان بارندگي در فصول مختلف سال متفاوت است. در مواقع بارندگي و ذوب برف هاي ارتفاعات اطراف، چون بر ميزان آب ورودي افزوده مي شود, وسعت آن زياد و در غير از اين ايام وسعت آن كاهش مي يابد. بدين ترتيب سطح آب درياچه پيوسته در نوسان است. در مواقع پر آبي سطح درياچه گسترش مي يابد و آب آن، زمين هاي پست، شوه زار و باتلاقي پيرامون خود را مي پوشاند و درياچه بزرگي به طول 80 و پهناي 60 كيلومتر تشكيل مي دهد كه به نام درياچه حوض سلطان يا كوير نمک مشهور است. رودهاي متعددي به اين درياچه وارد مي شوند كه بيش تر از زمين هاي شوره زار و نمكي اطراف عبور مي كنند.
كوهستان اردهال
کوهستان اردهال كه در حقيقت دنباله شمالي كوهستان كركس محسوب مي شود, در شهرستان هاي قم، كاشان و محلات واقع شده و قسمت جنوب استان قم را در بر مي گيرد. اين کوه از سوي خاور به جاده قم - كاشان، از جنوب به جاده كاشان - وركان، از باختر به جاده اصفهان - قم و از شمال به دامنه هاي مشرف به شهرستان قم محدود مي شود و ناحيه هاي نيزار، راونج، كهک و قنوات را در بر مي گيرد.
ميانگين دماي اين كوهستان بين 10 تا 15 درجه سانتي گراد و ميزان بارندگي سالانه آن حدود 100 تا 200 ميلي متر است و از نظر زمين لرزه جزو مناطق نيم زيان محسوب مي شود. ارتفاعاتي از قبيل لنگابي، خستک، سلطان سعد شاه و لارها جزو كوهستان اردهال محسوب مي شوند و بيش از 2700 متر ارتفاع دارند.
غار وشنوه قم
غار وشنوه در 60 كيلومتري قم و در كوهستان اردهال واقع شده است. اين غار از جذابيت هاي جهانگردي جالب توجهي برخوردار است. در كوهستان اردهال چهار غار يا چاله شناخته شده است كه در داخل يكي از آن ها منبع عظيمي از آب وجود دارد. اين آب از شكاف هاي كوه سرازير مي شود و جا به جا نيز به صورت چشمه فوران مي كند.
کوه اسکندر قلندر (Eskandar Qalandar)
اين کوه با ارتفاع 2130 متر در محدوده شهرستان قم، بخش خلجستان، دهستان قاهان و در 61 کيلومتري شمال باختري مرکز شهرستان قم واقع شده است. جهت کوه شمال باختري - جنوب خاوري بوده و قله آن از نظر جغرافيايي در 50 درجه و 14 دقيقه درازاي خاوري و 34 درجه و 49 دقيقه پهناي شمالي قرار دارد.
پلنگ دره قم
اين منطقه به علت داشتن زيست گاه هاي جانوري وگياهي و وجود پلنگ در آن ازدير باز به اين نام شهرت يافته و با وسعتي معادل سي هزار هکتار در جنوب باختري استان قم و در 15 درجه و 34 دقيقه تا 25 درجه و 34 دقيقه پهناي شمالي و 15 درجه و 50 دقيقه تا 30 درجه و 50 دقيقه درازاي خاوري قرار دارد.
غاركهک قم
غار کهک که از آثار طبيعي و باستاني استان قم محسوب مي شود، يكي از زيباترين غارهاي اين استان است. اين غار در30 كيلومتري جنوب قم واقع شده و شگفتي هاي خاصي از زيبايي هاي طبيعي و تاريخي منطقه را به نمايش گذاشته است.
دشت مسيله قم
دشت مسيله که در حقيقت يکي از مراکز کويري جنگلي قم به شمار مي آيد, بيش از ده هزار هکتار وسعت دارد. در حال حاضر قسمت هاي عمده اين دشت پوشيده از درختان گز و تاغ است. دشت مسيله مصب دو رودخانه مهم مرکزي ايران يعني رودخانه قم رود ( اناربار) و رودخانه قره چاي است. در روزگار نه چندان دور حدود 50 سال پيش دشت مذکور داراي يکي ازبهترين مراتع استپي و دشتي بوده به گونه اي که محل چراي اسب هاي دولتي در آن زمان بوده و نيز رمه هاي بزرگ گوسفند و شتر در دشت مذکور به چرا پرداخته اند. علاوه بر مراتع خوب اين دشت، در سال هاي گذشته دشت مسيله يکي از بزرگ ترين توليد کنندگان غلات (گندم ، جو و...) در بخش مرکزي ايران بوده است.
از نظر زيستگاهي دشت مسيله از روزگاران گذشته زيستگاه آهو، جبير و گوره خر آسيايي و ايراني بوده است. اما در حال حاضر به علت شکار بي رويه و از بين رفتن زيستگاه ها، تعداد اين گونه حيوانات بسيار کم و نادراست؛ اما قابليت زيستگاهي منطقه جهت حيوانات ذکر شده هم چنان به قوت خود باقي است. اين منطقه در فصل زمستان زيستگاه مناسب هوبره است و درفصل پاييز و زمستان در آبگيرهاي اين دشت انواع پرندگان مهاجر؛ از قبيل انواع مرغابي وحشي، اردک، غاز، فلامينگو، بازهاي شکاري وباقرقره و... ديده مي شود. مسيله و کوير قم دو زيسگاه استان و بخشي از پارک ملي کوير را تشکيل مي دهند که مورد حفاظت قرار گرفته اند. وجود گونه هاي نادر جانوري نظير هوبره، آهو و امکان زيست جانوري مانند يوزپلنگ به اهميت حفاظت و حراست اين منطقه مي افزايد.
حوزه مسيله قم
حوزه مسيله مانند يک چهار ضلعي در جهت شمال باختري به جنوب خاوري قرار گرفته كه گودترين آن در ناحيه جنوب خاوري، درياي نمک يا درياي مسيله نام دارد. در شمال باختري اين حوزه، بلندي هاي آتشفشاني ساوه و زرند و در جنوب باختري آن بلندي هاي ساوه، قم و كاشان قرار دارند. دراين بخش از کوير ايران - که درمحدوده استان قم و در نزديکي استان تهران قرار گرفته است - جاذبه هاي بالقوه براي برنامه ريزي تورهاي گردشي کوير فراهم آمده است.
در شمال خاوري اين حوزه، بلندي هاي رود شور، دوازده امام و سياه كوه واقع شده است. جنوب خاوري آن بريده تر و شامل بلندي هاي مرنجاب، سفيد آب، طلحه و ملک آباد است. بلندي هاي پيرامون حوزه، به هم متصل نيستند و بين آن ها، شكاف ها و دشت ها قرار دارد و اين حوزه را به نواحي اطراف مربوط مي كند. تنها بلندي هاي آتشفشاني گوشه شمال باختري،‌ اين بخش از منطقه كويري را مسدود كرده است.
حوزه مسيله در سمت باختر از طريق دره قره چاي به خارج راه دارد. در اين قسمت ارتفاعاتي در جهت شمال باختري به جنوب خاوري به موازات هم كشيده شده كه مركز آن ها در توده هاي آتشفشاني يا در تاقديس هاي دوران سوم زمين شناسي مانند: بلندي هاي كوه گوي داغ، باقرآباد، هندس و... است.
کوه الوند (Alvand)
اين کوه با ارتفاع 2182 متر در شهرستان قم، بخش نوفل لوشاتو، دهستان فردو و در 41 کيلومتري جنوب مرکز شهرستان قم واقع شده است. جهت کوه شمال خاوري - جنوب باختري بوده و قله آن از نظر جغرافيايي در 50 درجه و 59 دقيقه درازاي خاوري و 34 درجه و 15 دقيقه پهناي شمالي قرار دارد
کوه تخت گرشاوه(Takht Garshaveh)
اين کوه با ارتفاع 2045 متر در محدوده شهرستان قم، بخش خلجستان، دهستان قاهان و در 47 کيلومتري شمال باختري مرکز شهرستان قم واقع شده است. جهت کوه شمال باختري - جنوب خاوري بوده و قله آن از نظر جغرافيايي در 50 درجه و 9 دقيقه درازاي خاوري و 34 درجه و 48 دقيقه پهناي شمالي قرار دارد.
کوه چال (Chal)
اين کوه با ارتفاع 2671 متر در محدوده شهرستان قم، بخش نوفل لوشاتو، دهستان فردو و در 42 کيلومتري جنوب مرکز شهرستان قم واقع شده است. جهت کوه باختري - خاوري بوده و قله آن از نظر جغرافيايي در 50 درجه و 53 دقيقه درازاي خاوري و 34 درجه و 15 دقيقه پهناي شمالي قرار دارد.
کوه زاقر(Zaqar)
اين کوه با ارتفاع 2142 متر در محدوده شهرستان قم، بخش نوفل لوشاتو، دهستان کهک و در 37 کيلومتري جنوب باختري مرکز شهرستان قم واقع شده است. جهت کوه شمال باختري - جنوب خاوري بوده و قله آن از نظر جغرافيايي در 50 درجه و 50 دقيقه درازاي خاوري و 34 درجه و 17دقيقه پهناي شمالي قرار دارد.
کوه سخته(Sakhteh)
اين کوه با ارتفاع 2475 متر در محدوده شهرستان قم، بخش نوفل لوشاتو، دهستان نيزار و در 57 کيلومتري جنوب باختري مرکز شهرستان قم واقع شده است. جهت کوه شمال خاوري - جنوب باختري بوده و قله آن از نظر جغرافيايي در 50 درجه و 22 دقيقه درازاي خاوري و 34 درجه و 20دقيقه پهناي شمالي قرار دارد.
کوه شمشک (Shemshak)
اين کوه با ارتفاع 2584 متر در محدوده شهرستان قم، در 55 کيلومتري جنوب باختري مرکز شهرستان قم واقع شده است. جهت کوه شمال خاوري - جنوب باختري بوده و قله آن از نظر جغرافيايي در 50 درجه و 23 دقيقه درازاي خاوري و 34 درجه و 19دقيقه پهناي شمالي قرار دارد.
کوه گوجه(Gojeh)
اين کوه با ارتفاع 3071 متر در محدوده شهرستان قم، بخش جعفرآباد، دهستان قاهان و در 70 کيلومتري باختر مرکز شهرستان قم واقع شده است. جهت کوه شمال خاوري - جنوب باختري بوده و قله آن از نظر جغرافيايي در 50 درجه و 6 دقيقه درازاي خاوري و 34 درجه و 39دقيقه پهناي شمالي قرار دارد.
کوه ماهو(Mahu)
اين کوه با ارتفاع 2970 متر در محدوده شهرستان قم، بخش نوفل لوشاتو، دهستان نيزار و در 42 کيلومتري جنوب باختري مرکز شهرستان قم واقع شده است. جهت کوه شمال باختري - جنوب خاوري بوده و قله آن از نظر جغرافيايي در 50 درجه و 47 دقيقه درازاي خاوري و 34 درجه و 15دقيقه پهناي شمالي قرار دارد.
کوه پلنگابي
كوه پلنگابي (پلنگ آبي) که 3154 متر ارتفاع دارد، در 48 كيلومتري جنوب باختري قم و در 8 كيلومتري جنوب باختري روستاي كرمجگان واقع شده است. اين كوه از شمال به مامو و از خاور به ارتفاعات غليق متصل مي شود. رودخانه هاي راونج ، دره باغ و ازنا از اين كوه سرچشمه مي گيرند.
کوه خستک
كوه خستک در 54 كيلومتري جنوب باختري قم و در جنوب روستاي سنجگان قرار گرفته است. اين کوه 2777 متر ارتفاع دارد و سرچشمه رودخانه هاي زواريان و سلماس مي باشد. خط آهن قم - اراک از دامنه هاي خاوري و جنوبي اين كوه مي گذرد.
کوه سلطان سعد شاه
كوه سلطان سعد شاه که 2930 مترارتفاع دارد، در 46 كيلومتري جنوب قم و در جنوب روستاي خاوه قرار گرفته است. اين كوه از جنوب به كوه لارها متصل است و رودخانه هاي فردو و وشنوه از آن سرچشمه مي گيرد.
کوه هليل (Halil)
اين کوه با ارتفاع 2276 متر در محدوده شهرستان قم، بخش نوفل لوشاتو، دهستان کهک و در 35 کيلومتري جنوب باختري مرکز شهرستان قم واقع شده است. جهت کوه شمال باختري - جنوب خاوري بوده و قله آن از نظر جغرافيايي در 50 درجه و 48 دقيقه درازاي خاوري و 34 درجه و 20دقيقه پهناي شمالي قرار دارد.
کوه لارها
كوه لارها که3109 متر ارتفاع دارد، در 51 كيلومتري جنوب قم و در شمال روستاي رهق قرار گرفته است. رودخانه وشنوه قسمت عمده اي از آب خود را از اين كوه مي گيرد. كوه لارها از شمال به كوه سلطان سعدشاه و از جنوب باختري به كوه گرگ متصل مي شود.
كوه جهارلي
كوه جهارلي که در بخش شمال خاوري شهرستان قم قرار گرفته از سطح دريا 1094 متر ارتفاع دارد. جهت اين كوه از شمال باختر به جنوب خاور مي باشد.
كوه مره
كوه مره که در واقع بخشي از مرز مشترک بين اين استان با استان تهران است، اين کوه در شمال استان قم قرار گرفته است.

مساجد و مدارس درشهرستان قم

مسجد مقدس جمكران
به مردم بگو به اين مكان (مسجد مقدَس جمكران) رغبت كنند و آنرا عزيز دارند (از فرمايشات حضرت مهدى عليه السلام به حسن بن مثله جمكرانى) مسجد جمكران، امروزه يكي از مهم‌ترين مراكز زيارتي شيعيان ايران و جهان است. سه شنبه شب ها و روزهاي هفته به خصوص تعطيلات آخرهفته و عيد ها و سوگواري هاي مذهبي اين مكان مقدس مملو از زايريني است كه از راه هاي دور و نزديك خود را به اين مسجد رسانده اند. درباره چگونگي و تاريخچه ساخت اين مسجد؛ حكايت زير گفته مي شود.
شيخ حسن بن مثله جمكرانى ميگويد: من شب سه شنبه، 17 ماه مبارك رمضان سال 373 هجرى قمرى در خانه خود خوابيده بودم كه ناگاه جماعتى از مردم به درب خانه من آمدند و مرا از خواب بيدار كردند و گفتند: برخيز و مولاى خود حضرت مهدى عليه السلام را اجابت كن كه تو را طلب نموده است• آن ها مرا به محلى كه اكنون مسجد جمكران است, آوردند. چون نيك نگاه كردم، تختى ديدم كه فرشى نيكو بر آن تخت گسترده شده و جوانى سى ساله بر آن تخت، تكيه بر بالش كرده و پيرمردى هم نزد او نشسته است، آن پير؛ حضرت خضر عليه السلام بود كه مرا امر به نشستن نمود، حضرت مهدى عليه السلام مرا به نام خودم خواند و فرمود: برو به حسن مسلم (كه در اين زمين كشاورزى ميكند) بگو: اين زمين شريفى است و حق تعالى آن را از زمين هاى ديگر برگزيده است و ديگر نبايد در آن كشاورزى كند• عرض كردم: يا سيدى و مولاى! لازم است كه من دليل و نشانه اى داشته باشم و گرنه مردم حرف مرا قبول نميكنند، آقا فرمود: تو برو و آن رسالت را انجام بده، ما نشانه هايى براى آن قرار ميدهيم، و هم چنين نزد سيد ابوالحسن (يكى از علماى قم ) برو و به او بگو: حسن مسلم را احضار كند و سود چند ساله را كه از زمين به دست آورده است، وصول كند و با آن پول در اين زمين مسجدى بنا نمايد• به مردم بگو: به اين مكان رغبت كنند و آنرا عزيز دارند و چهار ركعت نماز در آن گذارند•دو ركعت اول: به نيت نماز تحت مسجد است، در هر ركعت آن يك حمد و هفت بار (قل هوالله احد) خوانده ميشود و در حالت ركوع و سجود هم هفت مرتبه ذكر را تكرار كنند•
دو ركعت دوم: به نيت نماز امام زمان عليه السلام خوانده ميشود، به اين صورت كه سوره حمد را شروع كرده و آيه (اياك نعبد و اياك نستعين) صد مرتبه تكرار ميشود و بعد از آن، بقيه سوره حمد خوانده ميشود، و سپس سوره (قل هو الله احد) را فقط يك بار خوانده و به ركوع رفته و ذكر (سبحان ربى العظيم و بحمده) هفت مرتبه، پشت سر هم تكرار ميشود و سپس به سجود رفته و ذكر (سبحان ربى الاعلى و بحمده) نيز هفت مرتبه، پشت سر هم تكرار ميشود• ركعت دوم را نيز به همين ترتيب خوانده، چون نماز به پايان برسد و سلام داده شود، يك بار گفته ميشود (لا اله الا الله) و به دنبال آن تسبيحات حضرت زهرا عليها السلام خوانده شود وبعد از آن به سجده رفته و صد بار بگويند: (اللهم صل على محمد و آل محمد)• آن گاه امام عليه السلام فرمودند: هر كه اين دو ركعت نماز را در اين مكان (مسجد مقدس جمكران) بخواند مانند آن است كه دو ركعت نماز در كعبه خوانده باشد• چون به راه افتاد م، چند قدمى هنوز نرفته بودم كه دوباره مرا باز خواندند و فرمودند: بزى در گله جعفر كاشانى است، آن را خريدارى كن و بدين مكان آور و آن را بكش و بين بيماران انقاق كن، هر بيمار و مريضى كه از گوشت آن بخورد، حق تعالى او را شفا دهد•
حسن بن مثله جمكرانى ميگويد: من به خانه بازگشتم و تمام شب را در اند يشه بودم، تا اين كه نماز صبح را خوانده و به سراغ على المنذ ررفتم و ماجراى شب گذشته را براى او نقل كردم و با او به همان مكان شب گذشته رفتيم، و در آن جا زنجيرهايى را ديديم كه طبق فرموده امام عليه السلام حدود بناى مسجد را نشان ميداد• سپس به قم نزد سيد ابوالحسن رضا رفتيم و چون به درب خانه او رسيد يم، خادم او گفت: آيا تو از جمكران هستى؟ به او گفتم: بلى! خادم گفت: سيد از سحر درانتظار تو است• آن گاه به درون خانه رفتيم و سيد مرا گرامى داشت و گفت: اى حسن بن مثله من در خواب بودم كه شخصى به من گفت: حسن بن مثله، از جمكران نزد تو ميآيد، هر چه او گويد، تصديق كن و به قول او اعتماد نما كه سخن او سخن ماست و قول او را رد نكن• از هنگام بيدار شدن تا اين ساعت منتظر تو بودم.آن گاه من ماجراى شب گذشته را براى وى تعريف كردم. سيد بلافاصله فرمود تا اسب ها را زين نهادند و بيرون آوردند و سوار شديم، چون به نزديك روستاى جمكران رسيد يم، گله جعفر كاشاني را ديد يم، آن بز از پس همه گوسفندان ميآمد، چون به ميان گله رفتم، همين كه بز مرا ديد به طرف من دويد، جعفر سوگند ياد كرد كه اين بز در گله من نبوده و تاكنون آن را نديده بودم، به هر حال آن بز را به محل مسجد آورده و آن را ذبح كرده و هر بيمارى كه گوشت آن تناول كرد، با عنايت خداوند تبارك و تعالى و حضرت بقيه الله ارواحنا فداه شفا يافت•
ابو الحسن رضا، حسن مسلم را احضار كرده و منافع زمين را از او گرفت و مسجد جمكران را بنا كرد و آن را با چوب پوشانيد. سپس زنجيرها و ميخ ها را با خود به قم برد و در خانه خود گذاشت، هر بيمار و دردمندى كه خود را به آن زنجيرها ميماليد، خداى تعالى او را شفاى عاجل ميفرمود، پس از فوت سيد ابوالحسن، آن زنجيرها ناپديد شد و ديگر كسى آن ها را نديد• (تلخيص از كتاب نجم الثاقب، ص 383 تا 388)
مسجد اعظم قم
مسجد اعظم در جبهه غربي آستانه مقدس حضرت معصومه (س) به سعي و اهتمام آيت الله بروجردي در سال 1374 هجري قمري توسط استاد حسين بن محمد معمار معروف به لرزاده بنا شده است. اين مسجد كه به جهت عظمت و بزرگي، مسجد اعظم نام گرفته، در زمره مساجد سه ايواني بوده و شبستان گنبددار آن كه سراسر مزين به كاشي هاي معرق است, درضلع جنوبي صحن واقع شده و از طريق مسيرهاي جانبي به دو شبستان ستون دار شرق و غرب مرتبط است.
مسجد جامع قم
در گوشه اي از شهر مقدس قم در لا به لاي كوچه هاي تنگ و باريك جنوب قم كه قبلا مركز اين شهر بوده است, از دور گنبد آجري عظيم توجه انسان را به خود جلب مي كند كه نمايان گر مسجدي با عظمت و قديمي است. مسجد جامع عتيق و تاريخي قم مجموعه اي از بناهاي چند عصر و دوره بوده و داراي مقصوره و گنبدي باستاني و ايواني قديمي با دو گوشواره و سه شبستان و زيرزمين و ايوان و صحن و سردر ورودي است. اين مسجد به بيان مرحوم صنيع الدوله در كتاب مرات البلدان در نيمه دوم قرن سوم ساخته شده است. مسجد جامع قم از بناهاي قديمي شهراست كه باني آن معلوم نيست اما در كتاب گنجينه آثار قم آمده است كه باني اين مسجد و مدرسه روبه روي آن كه جاني خان نام دارد سلطان جاني خان پادشاه تا تار تركستان است و تاريخ بناي آن هم سال 755 بوده است.
مسجد فيض قم
بناي مسجد فيض در گوشه شمال خاوري ميدان کهنه و در محوطه اي به درازا و پهناي 21×21 متر مرکب از ده چشمه طاق بر فراز چهار ستون سنگي مضلع ساخته شده و بعدها گسترش پيدا کرده است. بخش باختري مسجد؛ متصل به مناره قديمي به ارتفاع 25 متر و قطر 3/5 متر است که در سال 1191 هجري قمري بازسازي شده است. به نوشته فيض اين همان مناره اي است که به سال 291 هجري قمري در دوره حکومت يحيي بن اسحاق ساخته شده است. با توجه به مدارک و اسناد موجود ظاهرا اين منار در دوره تيموري وجود داشته است
مسجد پنجه علي قم
بناي مسجد پنجه علي در محله اي به همين نام (منشعب از تكيه چهار مردان) واقع شده و به جهت وجود قطعه سنگي كه تصوير دستي برآن حك شده، به اين نام خوانده شده است. با توجه به قطعات كتيبه هاي موجود؛ بناي آن تجديد و كتيبه هايي نيز برآن اضافه شده است. درجدار باختري فضاي گنبددار مسجد، طاقچه اي وجود دارد كه با كاشي هاي رنگي ساخته شده و در وسط آن، قطعه سنگ خاكستري با نقش فرو رفته دست انسان قرار گرفته است.
مسجد صرم
بناي مسجد صرم در روستاي صرم در 26 كيلومتري جنوب خاوري قم و 9 كيلومتري جنوب باختري جاده قم- كاشان واقع شده و از آثار دوره صفوي است. اين مسجد داراي شبستاني گنبددار به ابعاد تقريبي 12×9 متر است كه پوشش بيروني گنبد نيمه بيضي و آجري است. كنار ورودي مسجد ياد شده، لوحي سنگي نصب شده كه بر آن عباراتي به شعر و خط ثلث برجسته حجاري شده است. پوشش بيروني گنبد نيمه بيضي و آجري است.
مسجد امام حسن مجتبي (ع)
مسجد امام حسن مجتبي براساس يك روايت تاريخي به اراده حضرت امام زمان (عج) ساخته شده است. اين مسجد را در مسير تهران- قم و در محلي كه در گذشته بيرون از شهر بوده ؛ يكي از دوست داران حضرت بنا كرده و نام آن را مسجد امام حسن مجتبي گذاشته است. قدمت اين مسجد به بيش از چهل سال مي رسد.
مسجد و مدرسه آقا
بناي مسجد و مدرسه آقا درکوي گذر قلعه منشعب از تکيه چهار مردان سر پيچ کوچه تبعه سلطان محمد شريف واقع شده است. بناي مسجد؛ مشتمل بر شبستاني به ابعاد تقريبي 30×10 متر با شانزده طاق چشمه پوش بر فراز ستون هاي سنگي استوانه اي است. ازاره بنا, سنگي و جداره آن آجري است. در جلوي مسجد ايواني به دهانه 8 عمق 5 و ارتفاع 10 متر با ازاره سنگي جدار آجري پوشش رسمي بندي و تزيينات کاشي قراردارد. کتيبه کمربندي اين ايوان در تعميرات سال هاي بعد اضافه شده است. مدرسه اين مسجد داراي صحني به وسعت 20×18 متر با 15 باب حجره ايوان دار است.
مسجد جامع كهك
مسجد جامع کهک كه به دوره صفويه منسوب است, درخارج شهرقم درخيابان ملاصدرا محله چاله حمام واقع شده است. در دوره هاي بعدي نيز يک رواق درسمت جنوب و يک رواق سرپوشيده در سمت باختر به آن اضافه شده است. پلان اصلي بنا از يک چهارطاقي بزرگ تشکيل شده که باچرخش تقريبا" 45 درجه نسبت به قبله قرار دارد. گنبدخانه مسجد؛ قسمت اصلي بنا بوده و در دوره هاي مختلف قسمت هاي زيادي به آن اضافه شده است و اين توسعه هم چنان ادامه پيدا کرده است.
مسجد سيدصادق روحاني
مسجد حاج سيدصادق روحاني كه منسوب به دوره قاجاريه است, دربافت قديم قم درکوي گذرقلعه منشعب ازمحله چهارمردان قرار دارد. اين بافت داراي مراکز مذهبي فراواني است که اين مسجد و مدرسه امام صادق در کنارآن از جمله آن ها است. درحال حاضر؛ مسجد داراي صحني است که قسمت هاي شمالي خاوري و باختري آن رامدرسه جديد امام صادق در برگرفته است. درقسمت جنوبي؛ ايوان بزرگ مسجد واقع شده است و در داخل شبستان مسجد دوازده ستون سنگي حجاري شده قرار دارند که طاق وسقف هاي آجري برروي آن ها قرار گرفته اند. درمنتهي اليه جنوب خاوري بنا هشتي کوچکي قرار دارد که ورودي فرعي مسجد به گذر کناري بوده است. فرم شبستان مسجد؛ در جهت قبله و درحد فاصل ايجاد شده بين راستاي گذرهاي کناري و فضاي داخلي مسجد تعدادي حجره به سمت خارج ايجاد شده است.
مدرسه فيضيه
مدرسه فيضيه يكي ازمشهورترين مدرسه هاي ديني سرتاسر جهان است كه در شهر قم واقع شده است. اين مدرسه از نيمه نخست قرن سيزدهم هجري قمري جايگزين بناي مدرسه آستانه شد كه به اعتبار متون معتبر تاريخي، آن مدرسه از ميانه قرن ششم هجري قمري وجود داشته و درعصر صفوي تجديد بنا شده بود.
بناي مدرسه چهار ايواني است و در دو طبقه با 40 حجره پاييني متعلق به عصر قاجار و 40 حجره بالايي متعلق به قرن چهاردهم هجري قمري بنا شده است. قديمي ترين بخش مدرسه، ايوان جنوبي آن است كه به تاريخ 939 هجري قمري با كاشي هاي زيباي معرق، متعلق به عصر صفوي تزيين شده است و سر در صحن عتيق آستانه مقدس حضرت فاطمه معصومه (س) محسوب مي شود.
مدرسه رضويه
بنا به روايت هاي تاريخي بناي مدرسه رضويه محل سكونت امام هشتم شيعيان در زمان تشريف فرمايي ايشان به قم بوده است. محل مجاور اين مدرسه ديني به محله شاه خراسان معروف است و در محوطه مدرسه رضويه چاهي وجود دارد كه گفته مي شود امام هشتم (ع) با آب آن غسل نموده اند. بناي مدرسه داراي ايواني رفيع، مسجد و 24 حجره بوده است كه نيمي از آن بر اثر احداث خيابان از ميان رفته و در حال حاضر نيم طاقي بنا باقي مانده است.
مدرسه جهانگير خان
مدرسه جهانگيرخان از نظر نقشه چندضلعي و سر در زيبا، از مدارس منحصر به فرد ايران است. مدرسه جهانگير خان در جانب خاوري شهر قم، نزديک دروازه ري سابق و در مركز محله جامع قرار دارد. اين بخش تا قرن سوم هجري قمري قسمت اصلي شهر به شمار مي آمد ولي با آغاز اين قرن و ورود حضرت معصومه (س) در سراي موسي بن خزرج اشعري و سپس وفات آن حضرت در محلي بنام باغ بابلان، قسمت اصلي شهر به تدريج به سمت باختر و حدود امروزي آن كشيده شد. اين مدرسه از مدارس دوره صفوي قم است كه در دوره ناصري به سال 1278 هجري قمري تعمير و مرمت يافت و پس از آن به نام مدرسه ناصري نيز معروف شد. اين مدرسه درعين كوچكي از مدارس معروف و قديمي قم بود و بيش تر فضلاي سابق قم از تربيت يافتگان اين مدرسه بودند.
مدرسه جهانگيرخان يک بار در عصر صفويه تعمير يافت و يک بار هم در دوره فتح علي شاه وآخرين بار در زمان حضرت آيت الله بروجردي در سال 1373 هجري قمري تعمير كلي شد.
مدرسه ستيه
براساس روايت هاي تاريخي موجود، بناي مدرسه ستيه، جايگاه عبادت حضرت معصومه (س) در زمان سكونت ايشان در قم بوده است. در اين مكان مقدس مسجد زيبا و باشكوهي ساخته شده و حجره هايي نيز براي طلاب علوم ديني در آن بنا شده است. اين بنا در حال حاضر به گونه جالبي، از آيينه كاري ها در وسط، همراه با حجرات و مسجد در ميدان مير شهر قم، خودنمايي مي كند و از مدارس آباد منطقه به شمار مي آيد.
مدرسه دارالشفاء
مدرسه دارالشفاء درابتدا به نام مدرسه فتح علي شاه خوانده مي شد و در سال 1307 هجري قمري شاه زاده کامران ميرزاي قاجار سر در آن را تجديد و محرابش را تعمير نمود و آن را دارالشفاء نام گذاشت.

آرامگاه ها،امامزاده هاو زيارتگاه هادر شهرستان قم

آستانه مقدسه حضرت معصومه (س)
تاريخ ايجاد فضاي معماري بر تربت پاك حضرت فاطمه معصومه (س) به نيمه دوم قرن دوم هجري قمري باز مي گردد. به استناد كتاب هاي معتبر تاريخي اين بنا درميانه هاي قرن پنجم هجري قمري توسط يكي از رجال دوره طغرل اول سلجوقي؛ تجديد بنا شد. با آغاز قرن دهم و شروع فرمان روايي سلسله صفويه, آستانه قم بيش تر مورد توجه قرار گرفت. درعصر قاجاريه فتح علي شاه قاجار؛ به آستانه مقدس توجهي خاص داشت و تزيينات كنوني به همراه رواق ها و بيوتات فعلي اغلب متعلق به آن دوره است.
مرقد شريف حضرت فاطمه معصومه (س) با کاشي هاي نفيس و زيباي زرفام متعلق به قرن هفتم هجري قمري پوشيده شده است. گرداگرد مرقد منور, ديواري به بلندي دو متر و درازا و پهناي 80/4 و 40/4 قرار گرفته است که در سال 950 بنا شده و با کاشي هاي معرق آراسته شده است. اکنون ديوار با ضريح مشبک از جنس نقره پوشيده شده است. محدوده هاى نزديك تر به ضريح مطهر را رواق مى گويند كه هر يك اسامي خاصي دارند. رواق بالاسر محوطه اى است بين مسجد بالاسر تا ضريح مطهر كه با آيينه كارى و گچ كارى هاى بسيار زيبا آراسته شده و محل زيارت مؤمنان است.
محوطه بين ايوان طلا و ضريح مطهر را رواق دارالحفاظ مي گويند كه ازسابق در اين محل خادمان و قاريان قرآن مراسم ويژه اى داشته اند و هم اكنون نيز خطبه شامگاهى خادمان در آن جا اجرا مى شود. رواق آينه(شهيد بهشتى) نيز دربخش زنانه و پايين پاى حضرت معصومه (س) واقع است ومحل بسيار با صفا و نورانى مخصوص زيارت بانوان است. محوطه بين مسجد طباطبايى تا ضريح مطهر را رواق پيش روگويند كه از سال هاي گذشته محل برگزارى مراسم خطبه صبحگاهى و عرض ادب خادمان و مسؤولان آستانه مقدسه بوده است و هم اكنون نيز اين سنت ادامه دارد.
اولين گنبدى كه «پس از سايبان حصيرى موسى بن خزرج» برفراز تربت پاك فاطمه معصومه (س) بنا شد، قبه اى برجى شكل بود كه به همت حضرت زينب دخترامام جواد (ع) از مصالح آجر و سنگ و گچ در اواسط قرن سوم هجرى ساخته شد. به مرور زمان و پس از دفن بعضى از بانوان علوى در جوار حضرت فاطمه معصومه (س) دو گنبد ديگر در كنار گنبد اول ساخته شد. اين سه گنبد تا سال 447 هجرى قمرى برقرار بودند تا اين كه در همان سال, وزير طغرل كبير به تشويق شيخ طوسى (ره) به جاى آن سه گنبد، گنبد مرتفعى آراسته به نقش هاى رنگ آميزى و تزيينات آجرى و كاشى بدون ايوان و حجره بنا نهاد، كه قبرهاي همه سادات و بانوان مدفون را فرا مى گرفت. در سال 925 هجرى قمرى همين گنبد به همت «شاه بيگى بيگم» دختر شاه اسماعيل تجديد بنا و سطح خارجى گنبد با كاشى هاى معرق آراسته شد و ايوان بلندي با دو مناره در صحن عتيق ساخته شد. در نهايت در سال 1218 هجرى قمري هم زمان با سلطنت فتح علي شاه قاجار؛ گنبد مطهر, با خشت هايى طلايى تزيين شد كه اين گنبد تاكنون نيز باقي مانده است.
در صحن عتيق بر فراز ايوان طلا دو مأذنه استوانه اى رفيع قرار دارد. پوشش مأذنه ها كاشى گرهى به شكل مارپيچ است كه در ميان پيچ ها نام هاى مبارك «الله»، «محمد»، «على» به خط بنايى خوانده مى شود. اين مأذنه ها به دستور «محمد حسين خان شاهسون شهاب الملك»، در سال 1285 هجرى قمرى، طلا كارى شد.
مناره هاى ايوان آينه برفراز پايه هاى دو طرف ايوان دومأذنه قرار دارد كه از بلندترين بناهاى آستانه است. در بالاى مأذنه ها كتيبه اى با پهناى حدود يك متر ديده مى شود كه متن آن در يكى از مأذنه ها «لا حول ولا قوه الا بالله العلى العظيم» و در ديگرى «سبحان الله و الحمدلله و لا اله الا الله و الله اكبر» است. پوشش هر دو مأذنه از بالا تا پايين سرتاسر كاشى گرهى است كه در ميان آن ها نام هاى پروردگار متعال خوانده مى شود. دو مأذنه نيز در صحن بزرگ (نو يا اتابك) است كه در روبه روى ايوان آينه واقع شده كه تا سال هاى اخير نيز مؤذنين در بالاى آن ها اذان و مناجات خوانى داشتند. اين دو مأذنه نيز زيبايى خاصى را در صحن ايجاد نموده است و به مأذنه هاى صحن بزرگ معروف هستند.
امام زاده شاه احمد قاسم
بناي مزار امام زاده قاسم در نزديك دوازده قلعه قم از آثار خاندان علي صفي است كه گچ بري هاي زيبا و ارزشمند رنگي دارد. اين مجموعه در تاريخ 780 هجري قمري از هنرمندي هاي علي بن محمد بن ابي شجاع؛ هنرمند برجسته اين عصر است. لوح مرقدي با تاريخ 663 هجري قمري از كاشي زرين فام - كه اكنون با عنوان محراب مسجد قم در موزه برلين نگه داري مي شود- از كارهاي اين هنرمند نامي و متعلق به اين بنا است.
امام زاده شاه زاده حمزه
بناي مزار شاه زاده حمزه كه وي را فرزند امام هفتم (ع) مي دانند؛ متعلق به نيمه نخستين قرن دهم هجري قمري است كه در نزديكي ميدان كهنه شهرقم قرار گرفته است.
اين مزار كه سبك بنايي آن درست شبيه سبك بناي حرم مقدسه حضرت معصومه (س) است با ابعادي كوچك در همان سبك مركب از دو بقعه است كه پيشاپيش هر دو صحن به درازا و پهناي 32 و 15 مترقرار دارد. اين صحن را ميرزا علي اصغر خان امين السلطان صدراعظم در دوران بركناري خود كه در قم اقامت داشت؛ بنا نموده و نمونه خوبي از سبك و معماري و تزيين اين دوره است. گنبد امام زاده به بلندي پيراممون ده متر با فرم حلزوني از آثار اوايل قرن حاضر است.
امام زاده شاه زاده طاهر
بناي اين آرامگاه در روستاي طغرود- از توابع خلجستان- در 30 كيلومتري شمال باختري قم واقع شده است. بناي مزبور از آثار تاريخي قم، ولي تهي از تزيينات هنري است و بقعه، گنبد، ضريح و رواق نوبنيادي دارد. در وسط بنا، مرقدي با ضريح چوبي مشبك قرار دارد كه بر بالاي آن، كاشي هاي شش ضلعي ساده با قالب كوچك و فيروزه فام اصيل قديمي نصب كرده اند.
درمحوطه ايوان خاوري، مقبره ميرزا رضاي وزير دفتر- از وزراي زمان ناصرالدين شاه- قرار گرفته كه سنگ قبر آن به داخل بقعه انتقال يافته است. دراين لوح، علاوه بر كتيبه هاي خوش خط، نقش برجسته تمام قد متوفي نيز حجاري شده است.
امام زاده شاه ابراهيم
بناي امام زاده شاه ابراهيم درمزرعه شاه ابراهيم در 24 كيلومتري قم واقع شده و يادگاري از دوره صفويه است. گنبد اين بنا به بلنداي 7 متر، هرمي برجي و آراسته به كاشي فيروزه اي است. درگاه ورودي بقعه از سوي باختر, به ايواني باز مي شود كه رواقي در روبه روي خود دارد. از اين رواق، دري به مسجد كنارمزار گشوده مي شود. بالاي درگاه مسجد، سنگ نبشته اي كوچك مشتمل بر نام باني و تاريخ بنا قرار دارد. نماي داخلي بنا؛ چهارضلعي مساوي با جدار سفيدكاري، بدون تزيينات است كه در ارتفاع 5/2 متري با افزودن چهار نيم طاقي در گوشه هاي چهارگانه، شكل آن را به فلكه اي تبديل كرده و پاطاق پوشش عرق چيني آن را بالا آورده اند. درب منبت كاري شده متعلق به 1015 هجري قمري به درازا و پهناي 20 در 80 سانتي متر در اين بنا وجود دارد كه در بدنه جنوبي ايوان و كنار درگاه ورودي بقعه نصب شده است.
امام زاده معصومه (س)
آرامگاه امام زاده معصومه (س) در روستاي كهك قهستان و در 24 كيلومتري قم واقع شده است. بناي فعلي امام زاده كه مدفن يكي از فرزندان امام كاظم (ع) است, ابتدا توسط شاه بيگم- دختر شاه اسماعيل- و سپس توسط برادر و وصي او- شاه طهماسب صفوي- ساخته شده است. قاعده بقعه از خارج به صورت هشت ضلعي مختلف الاضلاع با مصالح سنگ و گچ است كه هنگام تعمير در صورت آن تغييراتي داده شده است. بنا از داخل به شكل مربع متساوي است كه در هر ضلعي، شاه نشيني تعبيه شده و از هر كدام دري به خارج گشوده و در جلوي هر دري، تالاري ساخته شده است. برجسته ترين اثر هنري بازمانده از امام زاده معصومه درب منبت گره كاري و گل ميخ كوبي شده اي با تاريخ 979 هجري قمري است كه امروزه زينت بخش گنجينه باغ فين كاشان است.
امام زاده صفورا
بناي امام زاده صفورا در خاك فرج جنب شاه زاده احمد؛ واقع شده و بنايي برجي شكل به قطر و ارتفاع 10 متر است كه بر فراز آن گنبدي عرق چيني و آجري ساخته شده است. جدار بنا از داخل سفيدكاري و بدون تزيينات گچ بري و كاشي كاري است. در وسط بنا مرقدي با جدار گچي قرار گرفته است.
شش امام زاده
بناي شش امام زاده در خارج روستاي سيف آباد قم رود در 24 كيلومتري شمال خاوري قم قرارگرفته است. دراين مكان؛ شش امام زاده كه گفته مي شود از فرزندان امام موسي كاظم(ع) هستند, مدفون شده اند. به نظر مي رسد بناي اين مكان از آثار ساخته شده دوره صفويه است ولي در قرن چهاردهم تزيين و تعمير شده است.
امام زاده سليمان
آرامگاه امام زاده سليمان در دو كيلومتري شمال روستاي صرم و 26 كيلومتري جنوب خاوري قم واقع شده است. نقشه بنا از خارج, برجي و با مصالح سنگ و گچ است كه بعدها رواقي به آن افزوده شده است و مصالح آن با مصالح گنبد فرق دارد. بنا از داخل به صورت مربع مختلف الاضلاعي به ارتفاع 50/4 متر است كه جدار آن سفيدكاري شده و دو در ورودي دارد. به نظرمي رسد بناي اوليه امام زاده به دوره ايلخاني مربوط باشد.
امام زاده سكينه خاتون
در 30 كيلومتري شرق قم و نزديك روستاي زالون آباد، آرامگاه سيده سكينه خاتون از فرزندان امام كاظم (ع) واقع شده است. اين آرامگاه داراي بقعه، سه ايوان و صحن است. به نظر مي رسد اين بنا از آثار قبل از دوره صفويه يا دوره آغازين صفوي باشد كه در دوره معاصر تعميراتي داشته و برخي قسمت هانيز به آن افزوده شده است.
امام زاده شاه زاده عباس (هفت امام زاده)
اين بنا در كنار روستاي ورجان درنزديكي قم واقع شده و مدفن هفت امام زاده به اسامي شاه زاده عباس، شاه زاده ابراهيم، شاه زاده صالح، شاه زاده فيروز، شاه زاده حسن، شاه زاده جعفر و شاه زاده ابوالقاسم اسماعيل است كه گفته مي شود از نسل امام موسي كاظم (ع) هستند. نقشه بنا از خارج چهار ضلعي و از داخل نيز مربع متساوي و داراي چهار شاه نشين است كه از هر يك دري به ايوان گشوده مي شود. پوشش بقعه عرق چيني است كه با آجر ساخته شده و از خارج روي آن با كاه گل اندود شده است. در زير گنبد، مرقدي به ارتفاع 20/1 متر با جدار كاشي كاري خشتي فيروزه فام تعميري قرار دارد كه فاقد كتيبه است.
امام زاده طيب و طاهر
آرامگاه اين دوامام زاده در كنار راه قم به سراجه واقع شده و سبك بناي آرامگاه آن، شبيه بناهاي قرن هشتم هجري قمري است. گنبد اين مزار، برج هرمي شانزده تركي به قطر 8 و ارتفاع 9 متر با گردني به ارتفاع 2 متر است كه با كاشي تزيين شده است. نماي داخلي بنا نخست چهارگوشه با درگاه هايي در چهارسو است كه در بالا به هشت ضلعي و سپس در قاعده گنبد به 16 ضلعي تبديل شده است. مرقد در وسط بنا قراردارد و با كاشي معرق لاجوردي آراسته شده كه بي هيچ ترديدي از آثار قرن دهم هجري است.
گرداگرد اين كاشي ها، صلوات كبير به خط ثلث طلايي در درون ترنج هايي نوشته شده است. ايوان مقرنس شرقي بقعه، كتيبه اي كمربندي از كاشي خشتي از دوره قاجار (1281 ه. ق) را در بر دارد. كاشي كاري خشتي بدنه، نو است و از ارزش تاريخي برخوردار نيست.
امام زاده شاه زاده ابراهيم و محمد
بناي بقعه شاه زاده ابراهيم در مزديجان- باختر شهر قم- از آثار دوره ايلخاني است و مدفن دو تن از فرزندان امام هفتم به نام هاي ابراهيم و محمد است. اصل بنا متعلق به قرن هاي هفتم و هشتم هجري قمري است كه در دوره هاي بعد تعمير شده و گسترش يافته است. نماي بيرون و درون بنا كه اكنون با تعميرات مكرر، ظاهري نو به خود گرفته، هشت گوشه با ايواني در هر ضلع از بيرون و صفه اي در درون است.
امام زاده فردو
آرامگاه اين امام زاده در روستاي فردو- از توابع قهستان- در 36 كيلومتري شهرقم واقع شده است. بقعه اي ساده و كوتاه در بالاي تپه اي كوچك و ميان گورستان روستا وجود دارد كه آن را مدفن شش تن مي نامند. در برابر درب ورودي بقعه، يكي دو سنگ قبر كوچك با تاريخ هاي 1027 و 1150 هجري قمري ديده مي شود ولي بناي امام زاده چندان قديمي نيست.
امام زاده سلطان محمد شريف
بناي مزار منسوب به سلطان محمد شريف – فرزند ابوالقاسم علي نقيب قم از نوادگان امام چهارم- در محله اي به همين نام، نزديك دروازه قلعه شهر واقع شده است. اين بنا، ازنمونه هاي خوب سبك معماري و تزيين قرن نهم و دهم هجري قمري است كه چند دهه پيش ويران شده و به جاي آن گنبد مرتفعي بنيان شده است. اكنون تنها اثر قديمي اين مزار، لوح كاشي فيروزه اي رنگ روي مرقد است كه از قرن 7و8 هجري قمري به يادگار مانده و يك اثر تاريخي به شمار مي آيد.
امام زاده عبدالله
بناي آرامگاه اين امام زاده در نزديكي قلعه صدري قم واقع شده و منسوب به نوادگان امام سجاد (ع) است. بناي بقعه از خارج، چهار ضلعي با جدار ساده آجري و از داخل نيز مربع است كه در هر ضلع آن شاه نشيني قرار گرفته و جدار آن را سفيدكاري كرده اند.
در زاويه هاي بالايي ديوارهاي بقعه، نيم طاقي زده شده و صورت مربع را به هشت ضلعي و بلافاصله به فلكه اي تبديل كرده و پوشش عرق چيني را بر روي آن احداث كرده اند. بر فراز بقعه نيز ايواني الحاقي قرار دارد كه قسمتي از آن در نزديك درگاه به طور معرق كاشي كاري شده كه احتمالا به دوره قبل از حكومت قاجار مربوط مي شود.
بقعه بابا مسافر
بقعه بابامسافردر انتهاي تكيه باغ پنبه در شمال خاوري شهر قم و نزديك دروازه ري كهن واقع شده است. قاعده بنا از خارج هشت ضلعي توام با نمابندي آجري و از داخل به صورت مربع متساوي الاضلاعي است كه در هر ضلع، شاه نشيني ساخته شده است. در چهار گوشه بقعه، نيم طاقي بالا آورده اند كه صورت مربع را به هشت ضلعي و سپس فلكه اي تبديل كرده است و پاطاق پوششي عرقچيني بر آن احداث كرده اند. هر چند كه جدار بقعه سفيدكاري شده و بدون تزيينات هنري است ولي اصل ساختمان، از بناهاي تاريخي و احتمالا از آثار دوره صفويه است.
امام زاده فاضل
آرامگاه امام زاده فاضل در بالاي كوهي مشرف به روستاي بيدهند واقع شده است. بناي امام زاده متشكل از بقعه، چهار ايوان، چهار حجره و چهار غرفه در بالاي حجره ها است. اين بنا در سال 1260 هجري قمري به استناد حكايت هاي عاميانه ايجاد شده و از ارزش هاي هنري و تاريخي برخوردار نيست.
امام زاده شاه زاده سيدعلي
بناي اين امام زاده درجهت شمالي شهرقم و منتهي اليه كوي جديد خارجي دروازه ري قم واقع شده و داراي بقعه، گنبد، رواق، ايوان، صحن، آب انبار و الحاقات ديگر است.
بناي بقعه از داخل به صورت هشت ضلعي مختلف الاضلاع است كه در جهات اصلي، چهار شاه نشين دارد كه از هر يك دري به خارج گشوده مي شود. در قسمت جنوبي بقعه، ايواني به ارتفاع 7 متر با ازاره كاشي كاري و جدار سفيدكاري و پوشش رسمي بندي و كاشي كاري تزيين شده است. در دو جانب ايوان، دو حجره و بر فرازآن ها، غرفه هاي زيبايي مزين به كاشي كاري وجود دارد.
در زير گنبد، ضريح و مرقدي قرار گرفته و مرقد از پنج جهت با كاشي هاي خشتي عصر فتح علي شاه پوشيده شده و داراي كتيبه اي متضمن نسب نامه امام زاده است. برفراز بنا، گنبدي است سراپا آراسته به كاشي هاي گره سازي الوان به ارتفاع و قطر 7 سانتي متر با گردني استوانه اي مزين به كاشي كاري معلقي با آجر كلوكي و كاشي گرهي كه در سال 1342 بازسازي و كاشي كاري شده است.
امام زاده شاه زاده زكريا
بين روستاي عيسي اباد و ميدانك خلجستان، رود كوچكي جاري است كه در كنار آن، از عمق 5 متري تا سطح زمين سدي آجري به صورت برجي از سنگ و گچ چيده شده كه بناي مورد نظر روي همين سد بنيان شده است. اين بنا از خارج به شكل هشت ضلعي و از داخل به شكل چهارضلعي مساوي به دهانه 6 و ارتفاع 9 متر است كه در هر ضلع آن، شاه نشيني (غرفه اي) ساخته شده است و از هر يك از شاه نشين ها نيز دري با دريچه اي به خارج گشوده مي شود.
جدار داخلي بقعه سفيدكاري شده و به نقاشي هاي رنگ آميزي مزين است كه در مواضع مختلف در جرز و اسپر آن، كاشي هاي خشتي منقش و هفت رنگ قديمي به كار برده اند و چنين به نظر مي رسد كه اين كاشي ها هم از بقاياي كاشي هاي ازاره يا مرقد هستند. در جلوي بقعه، زير ايوان، دري دو لنگه با كتيبه هاي منبت، تنكه هاي قاب سازي و گره كشي قديمي نصب شده كه از آثار عصر صفويه است و در بيش تر قاب هاي آن، نام علي به خط ثلث برجسته خوانده مي شود.
امام زاده شاه زاده عباس
بناي امام زاده شاه زاده عباس درخلجستان و نزديك روستاي قاضي و مزرعه زيبكان واقع شده و مشتمل بر بقعه، قبه، ايوان و دو حجره غرفه دار است. بناي مزبوراز آثار قبل از صفويه بوده و فاقد واحدهاي الحاقي است و از سنگ هاي تخته اي و گچ ساخته شده است اما در تعميرات بعدي، روكشي از آجر بر روي آن كشيده اند.
بناي امام زاده از داخل و خارج چهارضلعي است و در چهارگوشه آن نيم طاقي بالا آورده و صورت مربع را به صورت هشت ضلعي نامحسوس و بلافاصله به فلكه اي تبديل ساخته و پاطاق پوشش عرقچيني شكل و رسمي بندي را بالا آورده و بدنه آن را سفيدكاري آسماني رنگ كرده اند. برفراز بنا، گنبدي نيم دايره اي عرقچيني و ساده و آجرپوش است كه در مركز آن، منارچه اي تعبيه كرده اند. در وسط بقعه، مرقدي با جدار كاشي كاري خشتي فيروزه فام تعميري به ارتفاع يك، درازاي3 و پهناي2 متر قرار گرفته است. در جلو بقعه، ايواني با پوشش رومي وجود دارد كه طرفين آن، حجره هايي ساده و نوبنيان دارد. صاحب مدفن را از اولاد امام موسي كاظم (ع) ذكر كرده اند.
امام زاده شاه زاده محسن
اين آرامگاه در روستاي قباد بزن قم واقع شده است. قاعده بنا از خارج چهارضلعي با جدار سنگ و ملاط گچ و از داخل، مربع است كه در هر ضلع، شاه نشيني و در هر كدام از شاه نشين ها دري ساخته اند.
در چهار گوشه فوقاني بنا، نيم طاقي زده و مربع را به هشت ضلعي تبديل كرده اند و سپس با زدن چند رسمي بند آن را بالا برده اند. دروسط بقعه، مرقدي ساده و در جهت شمالي بقعه، ايواني با پوشش دو قوسي قرار دارد كه نسبتا قديمي است و در جانب جنوبي آن، تالاري نوساز با پوشش مسطح ساخته شده است.
امام زاده شاه زاده جعفر
اين بنا در روستاي گيو و در نزديكي دستگرد خلجستان واقع شده و ظاهرا مدفن شاه زاده جعفر فرزند بلافصل امام كاظم (ع) است. بناي مزبور با جداري از تخته سنگ هاي بلند و كم حجم با ملاط گچ ساخته شده و قاعده آن از بيرون به شكل برج است و از داخل نيز برجي بوده كه در تعميرات و تزيينات عصر صفويه جدار دروني را به صورت مضلع هشت تركي درآورده اند.
امام زاده شاه زاده جعفر غريب
اين بنا در روستاي گيو و در نزديكي دستگرد خلجستان واقع شده و ظاهرا مدفن شاه زاده جعفر فرزند بلافصل امام كاظم (ع) است. بناي مزبور با جداري از تخته سنگ هاي بلند و كم حجم با ملاط گچ ساخته شده و قاعده آن از بيرون به شكل برج است و از داخل نيز برجي بوده كه در تعميرات و تزيينات عصر صفويه جدار دروني را به صورت مضلع هشت تركي درآورده اند.امام زاده شاه زاده جعفر غريب.
آرامگاه اين امام زاده در 6 كيلومتري خاور قم واقع شده و گفته مي شود مدفن يكي از نوادگان امام كاظم (ع) است. قاعده بقعه، ازخارج هشت تركي متساوي و نمابندي شده آجري و از داخل، هشت تركي مختلف الاضلاع است. در بالاي بنا، صورت مضلع به مدور تبديل شده و پوشش رسمي بندي آن بالا رفته است. گنبد خارجي بنا به شكل نيم بيضي مشابه عرق چيني است كه با آجر پوشيده شده است. در اطراف بقعه به استثناي ضلع خاوري كه داراي ايوان است, محوطه اي مهتابي ساز و مضلع به ارتفاع يك متر بالاتر از سطح زمين، نمودار است. در وسط بقعه، مرقدي با پوشش كاشي و از آثار عصر فتح علي شاه ديده مي شود.
بقعه علمدار كياب
بقعه علمدار كياب در بخش خلجستان روستاي کياب واقع شده است. دراين بقعه هيچ گونه آثار کتبي به چشم نمي خورد و طبق اظهار نظر اهالي محل؛ مدفن دراين بقعه امير صالح بن ابراهيم بن مالک اشتر نخعي است که در سپاه زيد بن علي بن الحسين علمدار بوده است و پس ازآن که زيد شهيد شد ويارانش متواري شدند, نام برده از کوفه به سوي ايران فرار کرده دراين نقطه کوهستاني ودورافتاده اقامت گزيده و به کار زراعت اشتغال مي ورزد و پس از رحلت در اتاق مسكوني اش به خاك سپرده مي شود. به نظر مي رسد بقعه مدفن وي از آثار قرن دوم هجري قمري باشد.
بقعه متبركه خديجه خاتون
بقعه خديجه خاتون در پنج فرسنگي جنوب قم, نزديک راه شوسه اين شهر به اصفهان در بستر خاوري رود انار (قمرود) واقع شده است. اين بنا منسوب به دختري از فرزندان امام جعفر صادق (ع) است. اين بنا را غياث الدين اميرمحمد فرزند خواجه علي صفي امير بزرگ خاندان علي صفي به سال 770 ساخته است. نماي خارجي بنا نخست چند متري سنگ چين و پس ازآن گنبد برجي هرمي وقاعده ضلع اين بنا آجري است. نماي دروني ازسطح زمين تا سه متر چهار گوشه با دو درگاه ورودي درشمال وجنوب و دو صفه در خاور و باختر است که دربالا با پيش آمدن گوشواره ها در زوايا به هشت گوشه وسپس به شانزده ضلعي با چهار نورگير درجهات اصلي تبديل شده است. سقف گنبدي بنا با بلندي پيرامون يازده متر ازسطح زمين قرار دارد و درمرکز سقف شمسه اي از گل وبوته گچ بري شده که گرداگرد آن ميان دو حاشيه زنجيره اي چند سانتي متري - حاشيه نخست ازنام محمد ودومي نقش ونگار کتابه اي است.
بقعه علي‌ ابن بابويه قمي
بقعه علي ابن بابويه قمي از بناهاي دوره صفويه بوده و با بناهايي چون چهل اختران وبقعه شيخ اباصلت قابل مقايسه است. اين بنا ازدرون چهارگوشه است باسقفي کوتاه و کتيبه اي گرداگرد ازسوره فتح که داراي گنبدي مرتفع با کتيبه اي به ثلث ازسوره ياسين بوده که بيش تر آن فروريخته ودرتعميرات بعدي جاي آن را با کاشي هاي معمولي بدون نوشته پرکرده اند. اين بقعه درخاور خيابان ارم, مقابل گورستان شيخان پشت پاساژ ملت واقع شده است.
امام‌زاده عاقب روستاي بنابر
بناي بقعه امام زاده عاقب؛ در روستاي بنابر و دربخش خلجستان استان قم واقع شده است. بناي بقعه درمحوطه قبرستان کنوني ودرقسمت هاي پراکنده بافت روستايي است. در جنوب آن باغ هاي ميوه ودرشمال و باخترآن ساختمان هاي روستايي قرار گرفته اند. فضاي داخلي گنبدخانه مربعي به ابعاد 6/40 متر بوده وازچهار طرف باز مي شود. درقسمت شمالي آن ايوان با سقف چوبي و يک راه پله وجود دارد. مصالح اصلي بنا خشت وگل است و درسال هاي اخير توسط آجر وسيمان تعميرشده است و گنبد آن توسط سيمان ومصالح جديد عايق بندي شده است.
امام زاده سيد سربخش
اين امام زاده درخيابان آذر مقابل چهل اختران قرار گرفته وگفته مي شود؛ شخص مدفون از نوادگان امام جعفر صادق (ع) است. براساس نوشته گچ بري پاياني كتيبه، تاريخ ساخت اين بنا محرم الحرام 774 هجري قمري ثبت شده است. اين بنا به دستور غياث الدين امير محمد از بزرگان خاندان علي صفي بنياد شده و تزيينات آن كار علي بن محمد بن ابي شجاع هنرمند بزرگ اين دوره است. اين بنا گچ بري هاي ظريف و كتيبه هاي سراسري دارد كه با خطوط ثلث و كوفي شامل آيات قرآن و در حاشيه هاي آن زنجيره اي از نام هاي متبرك الله، محمد و علي آراسته شده است.
امام زاده شاه زاده ابواحمد
بناي امام زاده در بيرون دروازه ري در شمال خاوري قم و در ميانه بقاع چهار امام زاده و شاه زاده سيدعلي واقع شده و مدفن ابواحمد محمدبن حنيفه از احفاد حضرت علي (ع) است.
اين بنا از آثار بسيار قديمي شهر قم است كه در سال 932 هجري قمري تجديد بنا و تزيين شده و داراي بقعه اي متضمن آثار هنري از گچ بري و مرقدي كاشي كاري شده است. در قسمت هاي بدنه و سطح مرقد، كتيبه اي به خط ثلث سفيد از كاشي خشتي است كه روي آن آيات و عباراتي به تاريخ 932 هجري قمري خوانده مي شود. در طرف خاوري و در برابر درب ورودي نيز كتيبه اي از كاشي معرق وجود دارد كه بيش تر كاشي هاي آن فرو ريخته و فقط كاشي هاي روي جدار آن باقي مانده و از حيث رنگ و قدمت قابل توجه است.
امام زاده حليمه خاتون
آرامگاه اين امام زاده در روستاي لنجرود و در 12 كيلومتري جنوب شهر قم واقع شده است. نقشه بنا از خارج هشت تركي آجري و از داخل چهارضلعي متساوي با جدار ساده و فاقد تزيينات است. بنا داراي سه درب است و جلو هر درب هم ايواني اضافه شده است. گنبد بيروني و داخلي بنا از نوع عرق چيني است كه پوشش بيروني آن آسيب زيادي ديده است. دروسط بقعه، مرقدي با جدار سفيد كاري شده وجود دارد. در مدخل بقعه از ايوان باختري، دري دو لنگه و منبت وجود دارد كه كتيبه هايي به خط ثلث برجسته دارد و بر روي آن عباراتي به تاريخ 1302 هجري قمري نوشته شده است.
امام زاده موسي مبرقع
امام زاده موسي مبرقع فرزند امام محمد تقي (ع) جد سادات رضوي است. ايشان اولين كسي از سادات رضوي است كه در سال 256 هجري قمري در قم اقامت گزيده است. بعدها دختران حضرت جواد (ع) به قم آمدند و در قم وفات يافتند و در جنب حضرت معصومه دفن شدند. موسي مبرقع در 296 هجري قمري از دنيا رفت و درمكاني كه اكنون مزار اوست؛ دفن شد. دهليز و راهرو بقعه مملواز آثار هنري است كه از قرن نهم هجري قمري باقي مانده است.
امام زاده سلطان محمود
امام زاده سلطان محمود در جهت شمال باختري و خارج روستاي صرم در جنوب قم واقع شده و مدفن سه تن به اسامي سلطان محمود و شاه زاده سليمان از احفاد امام سجاد (ع) و يك زن به نام ستي زينب از احفاد امام كاظم (ع) است. اين بنا از خارج هشت ضلعي و از داخل به صورت مربع متساوي الاضلاعي است كه در هر ضلع آن، شاه نشيني ساخته شده است و از هر شاه نشين هم دري به خارج گشوده مي شود. بناي بقعه با تعبيه نيم طاقي هايي از داخل به هشت ضلعي و سپس فلكه اي تبديل شده و پاكار گنبد عرق چيني بر روي آن قرار گرفته است. مصالح به كار رفته در اين بقعه آجر است و نماي داخلي آن نيز سفيدكاري ساده و خالي از تزيينات هنري است. در جانب خاوري و شمالي بقعه، ايواني ساده و در جهت جنوبي آن رواقي چشمه پوش و مركب از سه قسمت است كه تهي از ويژگي هاي هنري است.
امامزاده باوره
اين آرامگاه در مزرعه باوره، در 6 كيلومتري روستاي فردو از توابع قهستان واقع شده است. اين بنا مشتمل بردو بقعه است كه درهر بقعه دو امام زاده به نام هاي شاه زاده محمد و حسين، حليمه خاتون و زينب خاتون از احفاد امام كاظم (ع) مدفون اند. پوشش اين دو بقعه از نوع عرق چيني با مصالح سنگ، گچ و از آثار قبل از صفوي و فاقد تزيينات هنري هستند. در ميانه هر يك از دو بقعه، دو صندوق منبت روي قبور نصب شده كه از آثار هنري قرن يازدهم هستند. روي صندوق شاه زاده محمد احاديثي به خط ثلث برجسته حك شده است.
امام زاده ابوالعباس احمد
آرامگاه اين امام زاده، در بهشت قم واقع شده و از آثار قرن هشتم هجري است اين امام زاده مشتمل بر بقعه و چهار ايوان كوچك است. درباره شخصيت مدفون نقل شده است كه او از سادات حسني سجادي بوده و جدش، ابوالفضل حسين، از صحابه امام عسگري (ع) است. گفته شده كه ابوالعباس احمد در سال 314 هجري قمري عليه خليفه مقتدر عباسي خروج كرد، ولي توفيق نيافت.
امام زاده علي بن جعفر
بناي آرامگاه امام زاده علي بن جعفر مشهور به در بهشت بناي هشت وجهي با گنبد دو پوشه هرمي شكل، متعلق به اوايل قرن هشتم هجري قمري است كه در دوران قاجار تعمير شده است. بقعه مزبور پس از آستانه مقدسه، بر بقيه اماكن و مقابر منطقه قم از نظرتزيينات برتري دارد. مهم ترين عناصر تزيينات آن هنر گچ بري است كه در زمره برجسته ترين آثار هنري قرن هشتم و هم طراز بناهايي هم چون گنبد علويان همدان، مدرسه حيدريه قزوين و بقعه پيربكران اصفهان است.
امام زاده اسماعيل
اين امام زاده از زيارت گاه هاي قديمي استان قم است كه در دامنه كوه بيدقان در 18 كيلومتري قم واقع شده است. در اين بقعه، سه تن به اسامي شاه زاده اسماعيل و فرزندش حمزه- از احفاد علي بن جعفر عريضي- و شاه زاده محمد- از احفاد امام كاظم (ع)- مدفون اند. اين امام زاده از بناهاي تاريخي قم و داراي درب هاي نفيس و كاشي هاي عالي و صندوقي منبت بر روي مرقد است. اين بنا مشتمل بر بقعه گنبدي رواق، صحن و مسجد است. بناي بقعه متعلق به قرن هفتم هجري قمري است كه از اساس با مصالح سنگ و گچ بنيان شده و بسيار متين و مستحكم است.
امام زاده احمدبن اسحاق
اين بنا در ميدان كهنه قم يا ميدان زكريا بن آدم در جوار امام زاده شاه زاده حمزه قرار گرفته و مدفون در آن، احمد بن اسحاق عسگري از نوادگان امام هفتم (ع) است اين امام زاده در سال 1317 هجري قمري و هنگام سلطنت مظفرالدين شاه بازسازي و در قرن اخير تجديد بنا و گسترش يافته است. حرم اصلي امام زاده از بناهاي باستاني قبل از صفويه است كه به دستور شاه طهماسب تعمير و تزيين شده است.
امامزاده شاه زاده هادي و مهدي
اين آرامگاه در جمكران و در دهكده هادي مهدي واقع است. مدفونان اين امام زاده، سه تن به اسامي هادي، مهدي و ناصرالدين محمد، از سادات حسيني و احفاد امام سجادند. محوطه زيربناي بقعه با چهار ايوان و چهار حجره و غرفه ها و زوايا، يك طرح مربع به ابعاد 12×12 متر را تشكيل مي دهد. حرم نيز مربع شكل است و چهار شاه نشين دارد كه از هر يك دري به خارج گشوده مي شود. ازاره حرم با كاشي هاي خشتي فيروزه اي كاشي كاري شده است. در بدنه بنا كتيبه كمربندي از كاشي خشتي با زمينه لاجوردي و به خط نستعليق كار گذاشته شده است كه مشتمل بر قصيده اي با 24 بيت است. براساس مفاد اين كتيبه، اين بنا در سال 1299 هجري قمري از طرف شاه زاده حسام السلطنه ساخته شده است.
امام زاده شاه زاده اسحاق
اين آرامگاه در ميانه باغ هاي روستاي ميم- از توابع قهستان- در 30 كيلومتري شهر قم واقع شده است. اين امام زاده گويا به جهت خواب نما شدن فردي در حدود سال 1280 هجري قمري بنياد شده است. بناي بقعه به صورت خشت و گلي و به شكل مربع است در وسط بقعه، مرقدي با كاشي كاري فيروزه اي جديد و فاقد كتيبه قرار دارد.
بر فراز بقعه، گنبدي عرق چيني و ساده قرار دارد. در برابر هر درگاه، ايواني با جدار سفيدكاري ساخته و در محوطه جلو بقعه، درخت چنار كهنسالي به قطر بيش از 3 متر سر به فلك كشيده است.
امام زاده شاه زاده احمد و علي حارث
اين بنا در شرق شهر قم- در خاك فرج- واقع شده و شامل بقعه و دو ايوان با چندين حجره، غرفه و صحن است قاعده بنا از خارج هشت ضلعي و تهي از الحاقات و از داخل به صورت چهارضلعي به ابعاد هر ضلع 6 و ارتفاع 12 متر است.
در نماي داخلي بنا، چهار شاه نشين قرار دارد كه از هر كدام دري به خارج گشوده مي شود. ازاره بنا از داخل آراسته به كاشي هاي منقش هفت رنگ عصر فتح علي شده از آثار عمراني معتمدالدوله منوچهرخان است. بنا جمعا داراي چهار نورگير است كه جلو آن ها قبلا با پنجره اي گچ بري پوشانده شده بود كه امروزه از ميان رفته است. بالاي نورگيرها، جدار به صورت فلكه اي شده و پاكار گنبد با پوشش مقرنسي بالا آمده است. اين مقرنس بسيار خوش طرح است و به نظر مي رسد با كمربند تزييني ياد شده به دوره شاه طهماسب صفوي مربوط باشد. گنبد اين بنا هرمي 16 تركي به ارتفاع 9 تا10 متر آراسته به كاشي هاي فيروزه فام با كتيبه هاي اسماء جلاله و مباركه است.
چهل اختران
بقعه چهل اختران ازابنيه باشکوه تاريخي ودرجوار بقعه جناب موسي مبرقع واقع است که دراين بقعه به سال 378 هجري قمري 14تن ازسادات رضويه ازخاندان موسي وجعفر وغالباً ازطبقه نسوان به خاک سپرده شده بودند که درآن تاريخ نام آن ها ثبت شده است و بعد از آن هم ازهمين خاندان جمع ديگري دفن شده اند که تاريخي براي معرفي نام ونسب آنان دردست نيست. چنان که ازتسميه گنبد مزبورعنوان بقعه چهل اختران يا به قول عوام چهل دختران به خوبي به دست مي آيد.
امام زاده زيد
بقعه شاه زاده زيد درضلع غربي صحن چهل اختران واقع است ومدفون دراين بارگاه امام زاده جليل القدرسيدالاجل جناب شاه زاده زيدبن علي بن الاکبربن محمد السليق بن عبيدالله بن محمدبن الحسن بن الحسين الاصغربن الامام زين العابدين است که بنابراين شاه زاده علي اکبر که دربازار تجريش تهران واقع است؛ جد وي به نظر مي رسد. با اين اوصاف, سلطان محمود مدفون در روستاي صدم قم )محمودبن محمد بن زيد( نواده شاه زاده زيد است..
مقبره شاه صفي
نخستين پادشاهي كه از خاندان صفوي در قم به خاک سپرده شد شاه صفي بود كه در 12 صفر 1052 در كاشان درگذشت و جسد او به قم منتقل شده در رواق جنوبي حرم مدفون گرديد. بر فراز قبر شاه صفي بنايي با شكوه برپا بوده كه تزيينات سقف و بدنه آن تا اوايل قرن حاضر بر پايه هاي بنا برجاي مانده بود که اين تزيينات هم اکنون از ميان رفته است. در حال حاضر از مقبره شاه صفي جز صندوق خاتم مدفن كه در درون آستانه نگاه داري مي شود هيچ اثري باقي نمانده است. اين صندوق اثري بسيارنفيس از هنر خاتم كاري و منبت کاري دوره صفوي است كه برگرداگرد هر يک از چهار بدنه آن آياتي از سوره «يس» تا پايان آورده شده است.
مقبره شاه عباس دوم
شاه عباس دوم ( از شاهان دوره صفويه) در زاويه جنوب باختري حرم در بقعه اي باشكوه به بلندي 12 و درازا و پهناي 8 متر به خاک سپرده شده است. اين مقبره از لحاظ معماري و به كارگيري سنگ هاي مرمر جلوه جالب و زيبايي دارد. قبر شاه عباس در ميان بقعه اي قرار گرفته كه صندوق مسي روي آن را به موزه آستانه منتقل ساخته اند و پايه آن که مركب از چند قطعه مرمر سفيد به بلندي چند سانتي متر مي باشد، هم اكنون باقي است. اين بقعه دوازده ضلعي است كه چهار ضلع آن درگاه ورود به حرم و مسجد موزه مي باشد و دو رواق در جنوب و باختر حرم و صفه هايي به بلندي3 دهانه و پهناي 2 در 060/0 متر هشت ضلع ديگرهستند.
در حين تغييرات چند سال پيش، چندين سنگ قبر بزرگ از زير خاک بقعه نمايان شد كه دو تاي آن به قرن دهم مربوط مي شد. تاريخ اين سنگ قبرها، مربوط به روز چهاردهم ذي القعده سال 941 و سال 949 هجري قمري است.
مقبره شاه سليمان و شاه سلطان حسين
شاه سليمان در بقعه اي واقع در جنوب باختري بقعه شاه عباس دوم به خاک سپرده شده است. صندوق قبر شاه سليمان در ميان بقعه اي قرار دارد که در كنار آن سنگ قبري با خطوط و نقوش ظريف وجود دارد كه پيش تر در راه رو ميان دو صحن آستانه بوده است.
جسد شاه سلطان حسين نيز در راه رو ورودي همين بقعه در خاور بنا - كه با خود بقعه از نظر تزيين همانند و يكسان مي باشد- مدفون شده است. در بقعه مدفن شاه سلطان حسين بالاي كتيبه سراسري گچ بري شده كتيبه ديگري به خط نستعليق و برروي كاشي ديده مي شود. اين كتيبه در سال 1376 هجري قمري در جانب خارجي همين بقعه بر سر در ورودي نصب بوده و پس از تغييرات صحن زنانه و تبديل آن به مسجد موزه با تكميل و تعمير كامل قطعات شكسته و فرسوده آن، به اين جا منتقل شده است و مركب از دو قسمت مي باشد.
مقبره شيخ ابا صلت
بناي بقعه شيخ اباصلت که بر اساس نوشته هاي موجود به قرن هاي دوازدهم و سيزدهم نسبت داده مي شود، به شکل آجري و ساده است که در گوشه اي از يک محوطه وسيع برپا شده است. بقعه شيخ اباصلت در شمال خاوري قم و متصل به دروازه سابق ري قرار دارد. البته گفته مي شود اين مکان محل دفن يكي از دانشمندان قم در قرن هاي نخست هجري بوده است. نماي درون بنا با بلندي 8 متر چهار گوشه با گنبد قوسي آجري و سردري مرتفع در جانب خاوراست.
مقبره هاي باغ گنبد سبز
در انتهاي خيابان چهار مردان قم، جنب گلزار شهدا و در بخش خاوري شهر، درون باغي كوچک موسوم به باغ گنبد سبز، سه اثر تاريخي از قرن هشتم هجري به جاي مانده است. اين منطقه در محل به دروازه كاشان مشهور است و گنبدهاي آن نيز به گنبدهاي دروازه كاشان معروف مي باشند.
با توجه به كتيبه هاي تاريخي موجود، دو گنبد از اين مجموعه محل دفن خاندان فرمانروايان مستقل قم در قرن هشتم هجري قمري است. كتيبه گنبد سوم از بين رفته است وتاريخ و صاحب آن معلوم نيست اما با توجه به مدارک مختلف، اين گنبد نيز از نظر تاريخي به همان دوره مربوط مي شود. مردم قم، اين سه بنا را به صورت مجموعه مدفن سعد، سعيد و مسعود از بزرگان عرب هاي اشعري و احياكنندگان قم در دوره اسلامي مي دانند. بر اساس كتيبه تاريخي موجود، اين سه گنبد، مدفن خواجه اصيل الدين، خواجه علي صفي و شخص گمنام ديگري است.
مقبره مهد عليا
مقبره مهد عليا در جهت باختري و پشت گنبد محمدشاه قرار گرفته و به شكل مربع مستطيل، با گچ بري هاي برجسته و زيبا آراسته شده است. مهد عليا (خيرالنساء بيگم) زوجه سلطان محمد خدابنده صفوي و مادر شاه عباس اول بود كه با قدرت تمام در اداره امور اهتمام مي ورزيد و مداخله او در عزل و نصب امرا و كفايت و دخالت و استبداد در انجام امور بسيار معروف بود.
مقبره شاه زاده ناصر
مقبره شاه زاده ناصر از آثار قرن دوازدهم يا اواخر دوره صفويه است وهم زمان با ايوان مسجد امام بنا شده است. اين بقعه در خيابان آذر رو به روي در ورودي مسجد امام واقع شده است و درگذشته نيز به نام بقعه احمد بن اسحق ناميده مي شد و به استناد همين تسميه، احتمال دارد كه احمد بن اسحق موسوي در اين بقعه مدفون شده باشد چرا که احمد بن اسحق اشعري در سر پل ذهاب مدفون است.
دليل انتساب اين بقعه به نام احمد بن اسحق اشعري در بين مردم آن بود كه وي مسجدي را به امر حضرت امام حسن عسگري بنا نمود و پس از ساخت مسجد امام حسن عسگري اين بقعه را جهت مدفن خويش بنا نهاد ولي هنگام مراجعت از سامرا در سرپل ذهاب وفات يافت و در همان جا دفن شد و چون اين بقعه بدون استفاده در حال خراب شدن بود، لذا درآن مدرسه اي بنا شد و اين بقعه نيز جزو حجره هاي اين مدرسه درآمد.
مقبره بابا مسافر
بقعه بابا مسافر از بناهاي دوره صفويه است که درانتهاي كوچه تكيه باغ پنبه در شمال خاوري شهر قم و نزديک دروازه ري كهن واقع شده است. قاعده بنا از خارج هشت ضلعي همراه با نمابندي آجري و از داخل به صورت مربع متساوي الاضلاعي است كه در هر ضلع، شاه نشيني ساخته شده است. در چهار گوشه بقعه، نيم طاقي بالا آمده كه صورت مربع را به هشت ضلعي و سپس فلكه اي تبديل نموده و پاطاق پوششي عرق چيني بر آن ساخته شده است. ديوار بقعه سفيدكاري شده و خالي از تزيينات هنري مي باشد.
مقبره خديجه خاتون
مقبره خديجه خاتون از بناهاي قرن هفتم و هشتم هجري قمري است. اين بنا بر سر راه قم به سراچه، در يک كيلومتري شرق امام زاده طيب و طاهر واقع شده است. بقعه، بنايي هشت ضلعي از داخل و خارج است كه در هر ضلع، صفه اي محرابي با دهانه يک متر و ارتفاع سه متر ساخته شده است. تمام ديوار بقعه سفيدكاري و خالي از تزيينات هنري كاشي و گچ بري مي باشد. در اين بقعه، از آثار قديم سه قطعه لوح كاشي روي مرقد باقي مانده كه به نظر مي رسد به قرن هفتم و هشتم هجري قمري تعلق داشته باشند. گفته مي شود كه در اين بقعه، دو مرد و پنج زن از نوادگان امام كاظم (ع) مدفون هستند.
آرامگاه مستوفي
آرامگاه مستوفي كه در ضلع شمال خاوري صحن عتيق قرار گرفته، به پدر يکي از رجال مشهور عهد قاجار(مستوفي الممالک) تعلق دارد. ساخت اصل بناي آرامگاه، به شاه بيگم صفوي منسوب است كه در سال 1345 هجري قمري از طرف فتحعلي شاه قاجار تعمير و ايوان آن نيز تزيين شده است. گچ بري اين آرامگاه به صورتي بسيار نفيس انجام گرفته است.
آرامگاه فتحعلي شاه
فتحعلي شاه يکي از شاهان دوره قاجار است که پس از آقامحمد خان، شاه ايران شد. وي در زمان حيات خود در قسمت شمالي صحن عتيق مقبره اي را تزيين نمود که هم اکنون در همان جا به خاک سپرده شده است. اين مقبره در اصل از آثار بيگم صفوي است و قاعده گنبد مقبره، هشت ضلعي نامنظم است. در سال 1280 هجري قمري در دوره ناصرالدين شاه، تزيينات آيينه كاري آن به گچ بري تبديل شده است. ازاره آن از سنگ مرمر بوده و لوحه مرمر با زمينه طلاكوب كه تاريخچه زندگي فتحعلي شاه بر آن نوشته شده، بر روي سپر صفه نصب شده است.
آرامگاه محمد شاه
آرامگاه محمدشاه قاجار در ضلع باختري صحن عتيق، در ورودي مسجد بالاسر واقع شده است. تزيينات داخلي اين گنبد مجموعه اي از گچ بري و آيينه كاري است. لوح مرمر مرقد از نظر حجاري نفيس مي باشد.
آرامگاه علي بن بابويه قمي
گنبد ابوالحسن علي بن الحسين بن موسي بن بابويه قمي، پدر شيخ صدوق در كنار خاوري قبرستان قديمي بابلان و هم اكنون در خاور خيابان ارم و در مقابل مقابر الشيوخ (شيخان) واقع شده و داراي قبه، بقعه، ايوان و صحني مشتمل بر سه حجره است. برفراز بقعه، گنبدي از آثار صفويه قرار دارد كه بيش تر از نيم قرن قبل تجديد بنا شده و با كاشي هاي دوالي فيروزه فامي آراسته شده است. در مواضع مختلف آن با كاشي هاي الواني به خط بنايي در بالا نام جلاله و در وسط، نام محمد و در پايين نام علي نوشته شده است.

جهت خواندن ادامه این مطلب درباره شهرستان قم اینجا کلیک کنید