جهت خواندن بخش اول این مطلب اینجا کلیک کنید

عمارات و محوطه هاي باستاني درشهرستان قم

خانه حضرت امام خميني (ره)
خانه امام خميني (رهبر انقلاب اسلامي ايران) در شهر قم واقع شده است و شواهد معماري بنا، نشان از ساخت آن در اوايل قرن حاضر دارد. اين بنا در حدود سال 1335 توسط امام خميني خريداري و تا سال 1342 توسط ايشان مورد استفاده قرار گرفته است. خانه ياد شده؛ ساختماني دو اشكوبه و بسيار ساده دارد که شامل زيرزمين و طبقه هم كف مي شود. حياط ساختمان در قسمت جنوبي آن قرار گرفته و در جهات شمال، خاور و باختر آن فضاهاي سرپوشيده اي قرار گرفته است. استقرار فضاها به گونه اي است كه پلكاني مياني، ساختمان را به دو بخش بيروني (در خاور) و اندروني (در باختر) تقسيم مي كند. تالار سمت خاور محل سخنراني امام خميني در هنگام سكونت در آن بوده است. اين بنا هم اکنون بازديدكنندگان فراواني از سراسر ايران و جهان مي گيرد.
ساختمان هشتي
هشتي ساختماني است که در مجاورت بقعه خاک فرج واقع شده است. دروسط اين ساختمان چاهي و بر فراز آن تپه اي وجود دارد. در مورد اين هشتي دو روايت وجود دارد: يكي اين كه حجرالاسود را از اين مكان به محل فعلي آن برده اند و ديگر اين كه چاه را به منظور استخراج آب حفر كرده اند اما در اثر زلزله و نفوذ گازهاي زيرزميني به بيرون اين چاه بدون نياز به مواد سوختي شعله ور شده و به همين دليل مي گويند يكي از سه آتشكده بزرگ زرتشتيان در اين محل قرار داشته است.
خانه ملاصدرا
ملاصدرا فيلسوف بزرگ قرن يازدهم هجري قمري است كه فلسفه اشراق را به نهايت اوج خود رساند. خانه مسکوني وي در روستاي كهک واقع شده و ساختمان آن به دوره صفويه مربوط مي شود. فضاهاي جانبي اين بنا، از بين رفته و فقط چهار صفه اصلي آن باقي مانده است. محوطه اصلي اين بنا سقف گنبدي شكل دارد و در راس گنبد آن، شيشه هاي رنگي نور را به داخل بنا هدايت مي كند. در چهار طرف اين محوطه چهار دهليز قرار گرفته كه دو دهليز آن در تملک ديگران است وسازمان ميراث فرهنگي استان قم درصدد خريد، حفاظت و بازسازي آن هاست. اين بنا در سال 1376 با توجه به شكل اوليه آن بازسازي کلي شده و آماده پذيرايي از بازديد کنندگان خود مي باشد.
خانه زند
خانه زند (حاج علي خان) در کنار محل اداره ميراث فرهنگي قم و در مركز بافت قديمي شهر كه به محله چهارمردان معروف است، واقع شده و كوچه دسترسي به اين خانه همان كوچه گذر قلعه است كه در گذشته به دروازه قلعه در جنوب باختر شهر منتهي مي شد. با توجه به فرم ساختمان، مصالح به كار رفته و كسب اطلاعات محلي بناي ساختمان به به اواخر دوره قاجاريه تعلق داشته و قدمتي بيش از120 سال دارد.
اين عمارت شامل سه بخش است: بخش اول شاه نشين تابستاني با بادگير منفرد كه به زيرزمين مرتبط مي شود و در جبهه خاوري واقع شده، بخش دوم شاه نشين زمستاني كه فضاي بيش تري را در بر مي گيرد و در جبهه شمالي واقع شده و بخش سوم كه به خدمه مربوط مي شود و در جبهه باختري واقع شده است. ورودي بنا شامل سردركوتاه با نماي روكار آجري و بندكشي است كه در قسمت پيشاني اشكال هندسي و تزيينات نازک كاري دارد و از طريق دالاني واقع در جبهه جنوبي به حياط مركزي (ميان سرا) ارتباط پيدا مي كند.
خانه حاج قلي خان
خانه حاج قلي خان (محل اداره ميراث فرهنگي) در مركز بافت قديم شهر كه به محله چهارمردان معروف است، واقع شده و كوچه دسترسي آن گذر قلعه است كه به دروازه قلعه در جنوب باختري شهر در دوره قاجار منتهي مي شد. با توجه به فرم ساختماني، مصالح به كار رفته و كسب اطلاعات از مالكين قبلي، بناي ساختمان به اواخر دوره قاجار تعلق دارد، ليكن اتاق ها و فضاهاي جبهه جنوبي كه قديمي ترين بخش بنا هستند قدمتي بيش از 120 سال دارند. ورودي بنا شامل سردري كوتاه با طاق قوسي رومي آجري است كه از طريق پاگرد شش ضلعي (هشتي) و دالان جبهه شمالي به حياط مركزي (ميان سرا) ارتباط مي يابد. كل مساحت بنا 400 متر مربع است كه 320 متر آن زيربناي مفيد است.
ايوان مهدعليا صفوي
ايوان مهدعليا صفوي از آثار مهد عليا همسر يا مادر سليمان صفوي است كه در سال 1129 بنا شده است. اين ايوان به دهانه 11 و درازا 12 و ارتفاع 14 متر با جلا و جرزهاي آجري و محرابي زيبا آراسته به گچ بري و كتيبه اي كمربندي و پوشش رسمي بندي در سه قسمت با 9 غرفه با چندين درگاه از طرفين به دو شبستان خاوري و باختري مرتبط است. اين ايوان زيبا به لحاظ قدمت ومعماري از ارزش هاي جهانگردي برخوردار است.
خانه شاكري (حاج عسگرخان)
خانه شاکري منسوب به دوره قاجاريه است و دربافت قديمي قم درقسمت جنوبي خيابان آيت الله طالقاني روبه روي بازار قديمي در کوي حاج عسگرخان قرار دارد. اين بنا درتقاطع دوگذر قديمي قرار گرفته وسردرب ورودي اصلي آن در نبش تقاطع است. بافت سنتي اطراف بنا تا حدود زيادي ازساخت وسازهاي جديد محفوظ مانده و وجود تعدادي ساختمان بامعماري اصيل هنوز دراطراف اين خانه مشهود است. ورودي اصلي بنا به صورت دوطبقه بوده وتوسط آجرکاري ها وستون هاي سنگي تزيين شده است. هم چنين درازاره دو طرف ورودي از سنگهاي يک پارچه منقوش زيبايي استفاده شده و پس ازورود؛ فضاي مستطيل شکلي باگوشه هاي پخ خورده قرار دارد که درواقع هشتي ورودي و فضاي تقسيم روابط بنا است. ازاين فضا وارد حياط ساختمان مي شويم . مجموعه اتاق هاي ساختمان را مي توان به سه گروه تقسيم بندي نمود.1- اتاق هاي شمال باختري: شامل دو فضاي سردري است که يکي ازآن ها شاخص ترين نماد مجموعه است ومرتفع ترين فضاي داخلي خانه را داراست. بقيه فضاهاي اين قسمت دوطبقه بوده و بيش تر اين اتاق ها داراي زيرزمين هستند.2- اتاق هاي شمال خاوري كه اين اتاق ها جزو قديمي ترين اتاق هاي بنا بوده است. 3- اتاق هاي جنوب باختري كه داراي زيرزمين هايي باستون هاي سنگي وقوس هاي بسيار زيبا است. يک ايوان وتعدادي پله تنها راه دسترسي به اتاق هاي اين قسمت است. باتوجه به کنار هم قرار گرفته اين اتاق ها بافضاهاي کناري وهم چنين سبک تزيينات نشان از دوره هاي متاخرتر دارد.
خانه سيدحاجي روحاني
خانه سيد حاجي روحاني دربافت قديم قم در کوي گذر قلعه منشعب از محله چهارمردان قراردارد. اين بافت داراي مراکز مذهبي فراواني است که مسجد و مدرسه امام صادق(ع) در کنار آن از جمله آن ها است. منزل حاج سيد روحاني درمقابل درب فرعي مسجد حاج سيد صادق روحاني قرار گرفته است. اين ساختمان داراي دو قسمت اندروني و بيروني بوده و منسوب به دوره قاجاريه است. اين ساختمان به صورت مستطيلي در امتداد شمال باختري به جنوب خاوري و در راستاي کوچه منشعب از گذر قلعه به سمت بقعه سلطان محمد شريف واقع شده است.
عمارت بادگير قمرود
بادگير و عمارت قمرود در خارج استان قم و در نواحي دشت قمرود واقع شده است. درزمان ناصرالدين شاه قاجار به تيول ميرزا نظام مهندس الممالک درمي آيد وي پس ازورود به منطقه جايي را که امروز قمرود ناميده مي شود و مرکز دهستان قمرود است براي سکونت خود انتخاب مي كند و قلعه و خانه اربابي (عمارت بادگير) بسيار زيبايي درآن جا برپا مي دارد. خانه اربابي وحوض خانه با عمارت بادگير زيبايي وتناسب از کيلومترها فاصله از هر طرف خودنمايي مي کند. درحال حاضر از خانه اربابي فقط حوض خانه وبادگير آن باقي مانده است.
قره تپه قم رود
قره تپه قم رود در 23 كيلومتري شمال خاوري استان قم و حدود 5/1 كيلومتري جنوب باختري دهستان قم رود و در فاصله 200 متري جنوب جاده آسفالته قم رود به قم واقع شده است. قره تپه با شكل مدور بر روي پشته اي طبيعي قرار گرفته و درميان مزارع سبز و خرم محصور شده است. براساس شواهد موجود، نخستين استقرار دردشت قم رود به هزاره ششم پيش از ميلاد يا هشت هزار سال پيش مربوط است. اين زندگي حدود دو هزار سال ادامه يافته و در ميانه هزاره چهارم بر اثر سيل مهيبي به زير آب رفته و اهالي به سمت غرب- به سمت البرز – مهاجرت كرده اند و تا هزاره ها ظاهرا سمت خاور قم رود خالي از سكنه بوده است، ولي از اواخر دوره ساساني دوباره مسكوني شده است.
قره تپه اكنون طي سه مرحله مورد كاوش قرار گرفته و طي اين سه مرحله هفت لايه فرهنگي شناسايي شده كه هر دوره با دوره قبل متفاوت است. آثار به دست آمده، شامل بقاياي معماري با ارزش و تعدادي ظروف سفالين است كه با آثار سيلک كاشان و چشمه علي دامغان قابل مقايسه است. قدمت آثار به دست آمده دراين تپه به 6400 سال پيش مي رسد. ابعاد آن 11×275×320 متر و مصالح آن از خشت، گل، آجر و اندود كاه گل و گچ است.
تپه قلعه مبارك‌آباد
تپه قلعه مبارک آباد در بخش مرکزي- دهستان قنوات و حدود 200متري روستاي مبارک آباد و خاور قم درسمت راست جاده قم سراجه واقع و فاصله آن تا شهرستان قم 6 کيلومتر است. با توجه به آثار به دست آمده قدمت اين تپه به دوران ساسانيان مي رسد. هم چنين برروي سطح تپه تکه سفال هايي مربوط به قرون 7،4 هجري و قطعات شکسته وناقص آجرهايي باضخامت 4 سانتي متر ويک نمونه به عرض 10 سانتي متر وضخامت 3 سانتي متر وبه شكل مستطيل ديده شده است.
تپه گبري روستاي قاضي پايين
تپه قاضي كه قدمت آن به هزاره اول تا اواسط دوره اسلامي مربوط مي شود؛ درفاصله حدود300متري روستاي قاضي واقع شده است. فاصله اين روستا تا جاده اصلي 7 کيلومتر بوده و در جنوب باختري قم قرار گرفته است. موقعيت تپه طوري است که با فاصله هاي متفاوت در ميان 3 روستاي قاضي پايين - زيبگان و قاضي بالا قرار مي گيرد. تپه قاضي؛ تپه اي است وسيع که ارتفاع آن بر اثر کشت هاي مکرر کاهش يافته و حدود2متراست. با توجه به خرده هاي آجر وسنگ هاي لاشه که به فراواني و پراکنده در گوشه و کنارديده مي شوند, مي توان احتمال وجود قلعه اي را در همين محل بعيد ندانست خصوصا"اين که حاشيه پايين تپه با عمق کمي که دارد حالت مشابه خندق هاي اطراف قلاع تاريخي را دارد. به فاصله کمي از تپه مضطرب تپه کوچک تري در باختر آن ديده مي شود که ارتفاع آن کم بوده و سالم و دست نخوده باقي مانده است.

کاروانسراها،دروازه ها وبازارهادرشهرستان قم

كاروان سراي سنگي محمدآباد
كاروان سراي سنگي محمدآباد که قدمت آن به قرن هاي پنجم و ششم هجري قمري مي رسد، با مساحتي بيش از12610 متر مربع يكي از بزرگ ترين و باشكوه ترين بناهاي تاريخي قم است. اين کاروان سرا بر مسير كارواني جاده بزرگ خراسان و در 50 كيلومتري شمال خاوري قم واقع شده است. کاروان سراي محمد آباد از درازاي 97 و پهناي 95 متر برخورداراست که پلاني چهار ايواني و حصارهاي بزرگ سنگي با 8 برج ديده باني دارد. در ساختن اين کاروان سرا از مصالح بومي (لاشه سنگ هاي پوزه كوه) استفاده شده است.
كاروان سراي قلعه سنگي
کاروان سراي قلعه سنگي از آثار دوره صفويه است که در 35 کيلومتري جاده قم – ري واقع شده و از نوع كاروان سراهاي چهارايواني است. مصالح ساختماني اين کاروان سرا بيش تر از سنگ و آجر است. بناي كاروان سرا داراي چهار برج نيم دايره اي در اضلاع باختري و خاوري است. اين کاروان سرا تا قرن گذشته مورد استفاده كاروانيان بوده است ولي هم اکنون به صورت ويرانه اي در آمده است.
كاروان سراي كنارگرد
كاروان سراي كنارگرد از آثار دوره صفويه است که تزيينات قابل توجه آن؛آجرچيني بنا است. اين كاروان سرا در جاده تهران- قم واقع شده و از نوع كاروان سراهاي چهار ايواني و داراي دو حياط مركزي است. مصالح به كار رفته در بناي اين کاروان سرا آجر و سنگ است.
كاروان سراي اتابكي
كاروان سراي اتابكي در جاده قم- كاشان واقع شده و نوع پلان آن چهار ايواني بوده و به دوره قاجاريه تعلق دارد ولي تاثيرمعماري عهد صفوي درآن كاملا نمايان است. در قسمت جنوب كاروان سرا دو بناي فرعي ساخته شده است و مصالح اصلي آن از سنگ، آجر و خشت است و تزيينات برج هاي آن جالب توجه است.
كاروان سراي باقرآباد
کاروان سراي باقر آباد از آثار دوره قاجاريه بوده و در جاده قم- تهران (علي آباد- منظريه) واقع شده است. مصالح ساختماني بناي کاروان سرا از آجر و سنگ بوده و فاقد تزيينات جالب توجه و خاصي است. اين كاروان سرا يک منزل بين راهي كاروانيان بود كه در مسير ري (تهران) به قم و جنوب كشور يا بالعكس مورد استفاده قرار مي گرفته است.
كاروان سراي سفيدآب
كاروان سراي سفيد آب در خاور درياچه نمک واقع شده و نوع پلان آن متفرقه است. بناي كاروان سرا از آثار دوره هاي صفويه و قاجاريه است و بيش ترين مصالح ساختماني آن از سنگ است. چهار برج تزييني در چهار گوشه بنا از آثار ديدني آن است.
كاروان سراي آوه
ساختمان بناي كاروان سراي آوه به دوره سلجوقيان تعلق دارد که در جنوب جاده قم - ساوه واقع شده و نوع پلان آن چهار ايواني است. مصالح ساختماني اين کاروان سرا بيش تر از آجر تشکيل شده و هنوز هم قابل تعمير و مرمت مي باشد.
كاروان سراي پل دلاک
كاروان سراي پل دلاک از آثار دوره قاجاريه بوده ودرجاده قم- تهران واقع شده است. مصالح بنا از خشت است و به همين دليل تاب مقاومت در برابر گذر زمان را نداشته و كاملا تخريب شده است.
كاروان سراي پاسنگان
كاروان سراي پاسنگان از بناهاي ارزشمند و قديمي قرن سيزدهم هجري قمري بوده و درمسير قم - كاشان واقع شده است.
كاروان سراي سنگي علي‌آباد قم
كاروان سراي سنگي علي آباد در 50 کيلومتري شمال خاوري شهرستان قم؛ بخش مرکزي گردنه علي آباد در روستاي علي آباد واقع شده است. مولف «کاروان سراهاي ايران وساختمان هاي کوچک ميان راه ها» قدمت واستخوان بندي قلعه سنگي ( کاروان سراي قلعه سنگي) را متعلق به دوران پادشاهان سلجوقي يا جانشيان آن مي داند. اين کاروان سرا به صورت چهار ايواني و به شکل مربع بنا شده است. ايوان هاي اين کاروان سرا عميق با پوشش طاق گهواره اي بوده و در انتهاي آن ها راهي براي ورود به اصطبل قراردارد. درداخل مدخل کاروان سرا دواطاق براي نگهبانان ساخته شده است. درساخت اين بنا ازسنگ هاي قلوه دربرخي موارد تراشيده و آجر و ملاط گچ استفاده شده است. اين بنا شباهت زيادي به رباط کريم و رباط شرف و کاج محمد آباد دارد وبيش تر جنبه عام المنفعه داشته است.
كاروان‌سراي عسگرآباد
پل و کاروان سراي عسگرآباد كه قدمت آن به دوره قاجاريه باز مي گردد, در کنار رودخانه خشک شده و کارخانه هاي شن وماسه قرار گرفته اند. جاده باستاني متروکه کاروان رو مربوط به پل و کاروان سرا با فاصله کمي درسمت باختري جاده قديم تهران- قم قرار گرفته است. اين کاروان سرا در باختر مسير کاروان رويي که از روي پل عسگرآباد عبور مي کرده قرار دارد. اين ساختمان در دوره هاي تاريخي مختلف مورد استفاده قرار مي گرفته كه ورودي هاي متعدد در ديواره هاي خارجي و مسدود کردن بعضي ديگر اشاره به اين مدعا دارد. حتي شبستان هاي جنوبي وخاوري کاروان سرا به دليل سالم بودن طاق ها تا دوره هاي اخير مورد استفاده قرار مي گرفتند. ورودي اصلي کاروان سرا در ضلع خاوري آن و درمجاورت جاده باستاني قرار داشته است. فضاهاي جنوبي کاروان سرا؛ سالم ترين قسمت هاي آن است که هنوز تعداد زيادي از سقف هاي آن پابرجاست. به دليل ساخت و سازهاي دوره هاي مختلف در ساخت اين بنا از مصالح گوناگوني بهره برده شده است که مهم ترين آن ها آجر و خشت با ملات گل وگاهي گچ است. نکته قابل توجه در رابطه بامجموعه پل وکاروان سرا قرارگيري ورودي اصلي کاروان سرا است که دقيقا" درنقطه طلاقي بنا در راستاي مسير باستاني است که ازروي پل عسگرآباد عبور مي کرده است.
كاروان‌سراي سنگي كوه نمك
کاروان سراي سنگي چهار پلاني كوه نمك در کنار جاده قم به سمت گازران درمقابل کوه نمک قرار گرفته است دراين منطقه تعدادي کارگاه صنعتي احداث شده که يکي ازآن ها درنزديکي کاروان سرا است. درکنار ضلع شمالي کاروان سراي قديمي ديگري وجود دارد که احتمالا" فعاليتي درکنار کاروان سرا درسال هاي آخر حيات آن داشته است. سبک معماري اين کاروان سرا دردوره هاي مختلف تاريخي به خصوص دردوره سلجوقي وصفوي به فراواني تکرار شده است که از نمونه هاي آن مي توان به رباط شورگز درمنطقه زاهدان وکاروان سراي کوشک در جاده فيروزآباد فارس اشاره نمود. در کتاب کاروان سراهاي ايران قدمت بنا به دوره صفوي نسبت داده شده که درنتيجه بررسي پلان اين تاريخچه مورد تاييد قرار مي گيرد.
اين کاروان سراي مربعي شكل داراي هفت برج است که چهاربرج درگوشه هاي مربع وسه تا ازآن ها دروسط اضلاع جنوبي، خاوري وباختري مربع قرار دارد. ورودي اصلي کاروان سرا ازضلع شمالي بوده که مستقيما" به صحن وسط بنا راه دارد. درميانه هريک ازاضلاع ديگرايواني با يک فرورفتگي محراب مانند قراردارد که حجره هاي کوچک تر درکنار آن ها واقع شده است. مصالح اصلي ساختمان به خصوص در ديواره ها ازسنگ بوده و درپوشش سقف ها ازآجر استفاده شده است.
كاروان سراي منظريه
كاروان سراي منظريه در کيلومتر 25 جاده قديم قم - تهران منطقه عمومي منظريه ( داخل پادگان منظريه ) واقع شده است و قدمت آن به دوره قاجاريه نسبت داده مي شود. كاروان سراي منظريه در زمره کاروان سراهاي چهارايواني با پلان مربع مستطيل با يک حياط مرکزي در وسط و60 اتاق و حجره کوچک در طرفين و يک اندروني و دو رديف اصطبل دراضلاع شمالي و باختري با يک ورودي بسيار زيبا درضلع خاوري است که محور اصلي کاروان سرا درميان نماي اين سردرب قرار گرفته است. در برابر آن ميدان گاهي است که دردو طرف نماي سردر ورودي دو جناح ساختمان وجود دارد به نظر ماکسيم سيرو معمار اين کاروان سرا بدون شک آشنايي وارتباطي بامعماري کاروان سراي علي آباد داشته وکوشش کرده دراين جا پر طمطراقي استفاده كند. مصالح به کار رفته در اين بنا شامل لاشه سنگ، آجر, کاشي وملاط گچ است.
كاروان ‌سراي صدري
کاروان سراي صدري درانتهاي منطقه زندآباد بعد ازکمربندي و درابتداي جاده جعفريه قرارگرفته است. سمت باختري قلعه را کارگاه هاي آجرپزي فرا گرفته و قسمت هاي خاوري قلعه را منطقه مسکوني زندآباد و درشمال قلعه؛ جاده جعفريه واقع شده است. تمامي زمين هاي مناطق جنوبي کاروان سرا کاربري کشاورزي دارد ساختمان كاروان سرا به شدت آسيب ديده و تنها قسمت هاي قابل استفاده آن محوطه ورودي آن است که خانواده اي به عنوان سرايدار درآن مقيم هستند.
تيمچه بزرگ قم
تيمچه بزرگ قم (بازار) يکي از بناهاي تاريخي و زيباي قم به شمار مي آيد که در نزديكي مجموعه آرامگاهي حضرت معصومه (س) واقع شده است. معماري اين بنا در دوره قاجاريه و توسط استاد حسن قمي( هنرمند و معمار مشهورآن دوره) صورت گرفته است. بناي تيمچه بزرگ قم از دو طبقه با پوشش طاق و گنبد تشکيل شده است که طبقه پاييني داراي 20 حجره و طبقه بالايي آن داراي12 غرفه با ارسي هاي زيبا است. زواياي بالاي حجره ها وپاطاق پوشش چشمه شمالي بناي تيمچه مقرنس گچي دارد. وجه تسميه اين بنا به « بزرگ » به جهت دو تيمچه كوچک تر قم بوده كه در جريان تعريض خيابان از بين رفته اند.
بازارنو و بازار کهنه
فرم طاق بازار كهنه و نو، پوشش رومي با مصالح آجر و خشت با پوشش گچ است ولي با اين تفاوت كه سقف بازار نو به دليل قديمي تر بودن آن ارتفاع بيش تري دارد. عمده مصالح به كار رفته در بناهاي پيراموني راسته بازار، آجر با تزيينات گچي است

قلعه ها، برج ها و آتشکده هادرشهرستان استان قم

قيز قلعه سي جمكران
درسمت جنوب باختري جمکران قلعه بزرگي برروي يکي ازمرتفع ترين نقاط مجموعه کوه هاي اين منطقه قرار گرفته كه به قيز قلعه سي شهرت دارد و مابين شهر قم و روستاي جمکران قرار گرفته است.
خصوصيات بارز قلعه هاي موجود در رشته کوه هاي البرز در اين قلعه مشخص است. نوع معماري، مصالح وتکه سفال هاي سطحي اطراف قلعه نشان گر تاريخ قرن 7 و8 است. ولي آثاري نيز وجود دارند که مي توانند به دوره هاي قديمي تر مربوط شوند. به عنوان نمونه يک بناي گنبدي شکل برروي تپه شمالي وجود دارد که يادآور معماري قبل ازاسلام است. باتوجه به شرايط وموقعيت خاص قلعه درمنطقه؛ مي توان تصور كرد که دوره حياط آن بسيار طولاني بوده است. بديهي است قلعه ياد شده در دوره تاريخي مورد استفاده بوده وشواهدي ازاستقرار دوره تاريخي قابل مطالعه است.
اغلب دژهاي کوهستاني رشته البرز درنقاطي ساخته شده اند که تسلطي برجلگه ها که مراکز اصلي شهرنشيني است, نداشته اند واغلب رشته کوهي حدفاصل ميان دژنشينان وشهرنشينان بوده است. درمورد اين قلعه نيز مي توان تصور نمود که نزديک ترين منطقه مسکوني درجلگه هاي اطراف جمکران کنوني قرار داشته است. داخل باروي اصلي دژ اتاق هاي متعدد براي دژنشينان وبناهايي براي انبار ساخته شده که مانند ديگر قلعه هاي کوهستاني ايران وبرخلاف قلعه هاي جلگه اي شکل هندسي منظمي ندارد.آب بيش تر دژهاي کوهستاني ازآب باران و برف رابه آب انبارها هدايت مي کرده است. دراين جا نيز درمرتفع ترين نقطه قلعه حوضچه هاي ذخيره آب ديده مي شوند.
ازآن جا که اين قلعه داراي حيات متفاوتي است ازمصالح گوناگوني درساخت آن استفاده شده که مي توان آن را به دو دسته تقسيم بندي نمود. گروه اول ازسنگ وملاط گچ وآهک وگاهي ساروج استفاده شده و گروهي ديگر شامل ديوارهايي ازبلوک هاي خشت خام است که به نظر مي رسد درساخت وسازهاي سريع ازآن استفاده شده است.
قلعه تپه طغرود
بناي قلعه طغرود درجنوب جعفرآباد درروستايي به نام گازرخان قرار گرفته است. باتوجه به بررسي هاي انجام شده دراين بنا آثار از دوره هاي اشکاني، ساساني ودوره اسلامي ديده مي شود. در بررسي سطحي تپه تنوع وفراواني سفال ها مشخص هستند که نشان دهنده مسکوني بودن اين قلعه تا قرن هاي 6،5 هجري قمري است. اين قلعه احتمالا" برفراز تپه اي قرار گرفته بوده است اين قلعه بيضي شکل بوده وابعاد آن حدودا" 100 * 200 متري است وارتفاع آن دربلندترين نقطه به حدود 10متر مي رسد. ازشمال تپه صورت گرفته ودربعضي نقاط آثار حفاري نيز ديده مي شود شيب تپه بيش تر به طرف جنوب وباختر قرار گرفته است.
قلعه گبري جمكران - قلعه گلي
قلعه جمکران دريک فرسنگي خاورقم ودرداخل روستاي جمکران واقع شده است. قلعه جمکران که به قلعه گبري نيز مشهوراست ازبناهاي پيش ازاسلام بوده که دردوران اسلامي نيز مورد استفاده قرار گرفته است. اهل محل آن را به زمان جمشيد شاه ازشاهان پيشدادي نسبت مي دهند. چرا که درتاريخ قم نوشته حسن بن محمد بن حسن قمي ازقول مورخان قديم تر ازاسکندر، بهرام گور، طهمورث ديوبند, پادشاه پيشدادي، قمساره بن لهراسب, قباد، يزدگرد وچندتن ديگر به عنوان بانيان اوليه شهرقم ياد شده است. هم چنين فردوسي درادبيات خود شهر قم رادرکنار شهرهاي عصر پيشداديان وکيانيان آورده است.
اين بنا داراي پلان مربع با ابعاد 55*55 متر وضخامت ديوارها 4متر درپايين که به تدريج هرچه ارتفاع بيش تر مي شود از ضخامت آن کاسته مي شود. مصالح به کار رفته شامل خشت وگل است که درپايين ديوارها متشکل ازدولايه چينه به ارتفاع 2متر برروي هم پس ازآن سه رديف خشت باابعاد 6*27*27 سپس يک لايه چينه به ارتفاع 1متر به صورت يک درميان تا بالاي ديوارها تکرار شده است ارتفاع کنوني در بعضي قسمت ها تا 10متر هم مي رسد اما به طور متوسط داراي 9متر ارتفاع است.
ميل سنگي امام‌زاده جعفر
ميل سنگي امام زاده جعفر درخارج از شهر قم و در نواحي کوهستاني جنوب باختري واقع شده است. با توجه به سبک ساخت مصالح وشباهت آن باميل هاي سنگي استان قم مانند: ميل علي آباد وميل ميم وميل امام زاده عبدالله درنزديکي اين ميل؛ به نظر مي رسد چون ساير ميل هاي استان قم متعلق به دوره سلجوقي است. دراطراف اين ميل؛ سفال هاي اسلامي كه بيش تر ساده و بدون لعاب هستند وهم چنين سفال هايي مربوط به دوره پيش ازتاريخ به دست آمده است. ارتفاع ميل سنگي ازسطح دشت درحدود 60متر بوده و نماي آن ازسنگ لاشه وملاط گچ است. راه دست رسي به درون ميل به جهت تخريب هايي که صورت گرفته مشخص نشده است.
ميل امام‌زاده عبدالله
ميل امام زاده عبدالله در خارج از شهر قم و درکنار جاده قديم قم - اصفهان و حدود 2کيلومتري به خط مستقيم جنوب روستاي چشمه علي روبه روي ارتفاعات منطقه واقع شده است. با توجه به سبک ساخت و مقايسه آن با ميل هاي سنگي استان قم؛ مانند ميل صفرعلي واقع در نزديکي روستاي کاج و ميل ميم واقع دربخش کهک به نظر مي رسد؛ اين ميل متعلق به دوره سلجوقي است. اين ميل شباهت زيادي به ميل ميم دارد و تفاوت آن باميل ميم درقطر آن است كه بيش تر از ميل امام زاده عبدالله است.
ميل سنگي علي‌آباد
ميل علي آباد درخارج شهرستان قم و درابتداي نواحي کوهستاني واقع شده است. ميل سنگي علي آباد متعلق به دوره سلجوقي بوده و به نظر مي رسد هم زمان با کاروان سراي سنگي علي آباد ساخته شده باشد. ميل علي آباد برروي تپه اي مشرف بر دشت که ارتفاع آن ازسطح دشت بين 70 تا75 متر است, واقع شده است. ميل علي آباد از لحاظ سوق الجيشي دربهترين نقطه واقع شده به طوري که در زمان حياط وآباداني راه هاي کاروان رو و در دوره سلجوقي اين ميل راهنماي کاروان هايي را که ازسمت کاشان به سمت قم و ازآن جا به سمت ري وبه عکس درحرکت بودند را برعهده داشته است.
ميل سنگي ميم
ميل ميم درخارج و جنوب شهرقم, خاوركهك وشمال روستاي ميم واقع شده و به نظر مي رسد از بناهاي دوره سلجوقي باشد. اين ميل درست شبيه ميل صفر علي بوده و فقط به لحاظ قطري كوچك تر از آن است. شكل اين برج مخروطي بوده و از بناهاي قديمي استان به شمار مي رود.
ميل سنگي بابك
بناي ميل بابک درخارج از شهر قم و بخش مرکزي دهستان قمرود برفراز بلندترين قله رشته کوه شمالي دره قمرود و در باختر روستاي کاج و باختر ميل صفرعلي قرار گرفته است. باتوجه به عبور جاده خراسان رضوي ازاين منطقه و قرار گرفتن کاروان سراها وميل هاي ديگر بر سرراه ( مربوط به دوران اسلامي به خصوص سلجوقي) مي توان قدمت ميل بابک را مربوط به دوران اسلامي دانست.
ميل صفرعلي
بناي ميل صفرعلي در بخش مرکزي دهستان قمرود و منتهي اليه کوه هاي شمالي دره قمرود برفراز يکي ارتفاعات خاوري روبه روي کوه سپر رستم و باختر روستاي کاج واقع شده است. دراطراف اين ميل سفال هايي ازنوع سفالينه سلجوقي به آمده وبا توجه به نوع معماري وسنگ چيني ميل که شباهت زيادي به قلعه سنگي (کاروان سراي محمدآباد که مربوط به دوره سلجوقي است) دارد؛ قدمت اين بنا را مي توان مربوط به دوره سلجوقي دانست. ارتفاع ميل صفرعلي تا سطح دشت بين 60 تا80 متر است و نماي آن ازسنگ لاشه وملاط ساروج است.
قلعه گلي كاج‌ محمدآباد
قلعه گلي در50کيلومتري شمال خاور قم در حاشيه قمرود و در شمال کوه سفيد در نزديكي محمودآباد کاج قرار دارد. باتوجه به شواهدي که ازقلعه گلي به دست آمده؛ اين قلعه متعلق به دوره اشکاني است و در دوره هاي بعد ازساساني, دوره اسلامي, دوره سلجوقي وصفوي نيز استفاده مي شده است. دراطراف اين قلعه زمين هاي قابل کشت بسيار است ولي درسمت جنوب جنگل گز بافاصله اي نه چندان دور مشاهده مي شود و رودخانه مسيله درفاصله حدود يک تا يک ونيم کيلومتر در باختر اين محوطه است.
تپه قلعه خورآباد
قلعه خورآباد در18 کيلومتري جنوب خاوري قم و به فاصله سه کيلومتري باختر جاده اصلي قم به کاشان ازمقابل پاسگاه ايست بازرسي و در كنار روستايي به همين نام واقع شده است. باتوجه به شواهد معماري؛ اين قلعه مربوط به دوره تاريخي ( ساساني ) بوده که دردوره اسلامي نيز مورد استفاده قرار گرفته است. به خصوص که خورآباد در کنار جاده کاروان رو قديم قم - لنگرود و نزديک کاروان سراي پاسنگان و کمي دورتر به طرف کاشان و مرکز ايران قرار دارد. اين قلعه بر فراز صخره اي طبيعي قرار گرفته که کاملا" مشرف بر دشت و محيط اطراف خود است. در دور قلعه آثار سه برج که هنوز تقريبا" سرپا مانده اند ديده مي شوند. برج ها درشمال خاور و شمال باختر و در خاورقرار گرفته اند به طور کلي مصالح به کار رفته؛ شامل سنگ لاشه - خشت - گچ وساروج است هم چنين برروي سطح قلعه مقدار زيادي سفال هاي بدون لعاب دوره ساساني ومقدار کمي سفال دوره ساساني قابل رويت است.
قلعه زار بلاغ
قلعه زار بلاغ در جاده تهران – قم, گردنه علي آباد 500متري تقاطع اتوبان وجاده قديم 200 متري سمت چپ جاده قديم واقع شده است. براساس گونه شناسي سفال که نزديک به يک صد قطعه گردآوري شده و مقايسه با لايه دوم نوشيجان تپه ولايه دوم گودين تپه مي توان چنين نتيجه گرفت که بناي زاربلاغ متعلق به دوره مادها است وبر پايه شباهت هاي نزديک معماري زاربلاغ به معبد نوشيجان در برداشت هاي اوليه شايد بتوان اين اثر رانيز ازنوع بناهاي مذهبي به حساب آورد. بناي قلعه سنگي زاربلاغ با نقشه اي بيضي شکل مشتمل برسه قسمت است که بخش اصلي آن ساختماني دواشکوبه است بامصالح تخته سنگي وملاط گلي که طبقه پايين داراي دواتاق بزرگ وکوچک است که اتاق بزرگ باپلاني تقريبا" مربع ساخته شده است.

بندها و پلهادرشهرستان قم 

سد كبار
بناي سد کبار به قرن هاي هفتم و هشتم هجري قمري و دوره ايلخاني نسبت داده مي شود. اين سد در25 كيلومتري جنوب قم، بر روي رودخانه كبار قرار گرفته است. سد كبار از نمونه هاي جالب توجه سدهاي قوسي است كه درازاي تاج آن به 55 متر و ارتفاع آن از كف رودخانه به 24 متر مي رسد. ضخامت ديواره سد در پايين 10 و در بالا حدود 6 متر و مصالح مورد استفاده در آن سنگ هاي تراشيده، لاشه سنگ و ملات ساروج است. اين سد داراي يک برج آب گير است كه آب از طريق آن به قسمت زير آن منتقل مي شود.
پل عليخاني
پل عليخاني درداخل شهر قم، در ابتداي بازار واقع شده است. اصل اين پل از بناهاي دوره صفويه است كه در حدود 1292 هجري قمري بازسازي شد و در اين بازسازي طاق دهانه هاي قبلي برداشته شده و در حد فاصل پايه هاي قديمي، طاق هاي مرتفع تري برپا شد و بر روي پايه ها نيز دهانه هاي كوچک تري تعبيه شده است. پل دوره صفوي ظاهرا 11 دهنه داشته و به هنگام بازسازي هاي دوره گذشته؛ سنگ نوشته اي مربوط به بناي اصلي در آن كشف شده است. بازسازي بعدي پل به منظور تعريض آن در دو طرف گذرگاه در دهه 20 قرن اخير صورت گرفته است. اين پل در حال حاضر 96 متر درازا و با احتساب پياده روها 10 متر پهنا دارد.
پل عسگرآباد
پل عسگر آباد که از ساخته هاي دوره قاجار به شمار مي رود، بر بستر رودخانه قره چاي واقع شده که در دوره اخير در جريان گسترش جاده؛ جاي خود را به پلي با مصالح بتون آرمه داد. پل عسگرآباد با احتساب دو انتهاي آن و جان پناه ها حدود 140 متر درازا و 70/8 متر پهنا داشته و داراي 2 دهانه بزرگ و 4 دهانه كوچک بوده است. دهانه هاي انتهاي جنوبي، در بازسازي هاي دوره پهلوي به آن اضافه شده است. بستر رودخانه در محل برپايي پل، سنگ فرش شده و پايه هاي پل با استفاده از قطعات سنگ با ابعاد مختلف، بر روي آن ساخته شده و پايه ها در جهت مخالف جريان رودخانه، موج شكن هاي مثلثي داشت.
پل كاج
پل کاج به دوره صفويه نسبت داده مي شود و بقاياي آن در مسير كاروان رو قديمي ورامين - قم واقع شده است. پل كاج كه برروي رودخانه ساوه يا قم رود زده شده دراصل نوعي پل بند بوده كه امروزه به جهت بالا آمدن رسوبات و مدفون شدن بخش زيرين پل، اطلاع دقيقي از آن در دست نيست اما با توجه به شكل و نقشه پل و اين كه امروزه براي استفاده از آب قم رود دهانه هاي قوسي شكل پل و جلو آن ها را با خاک مسدود كرده و بندي ساخته اند که تا حدودي پل بند بودن بنا را تاييد مي کند.
پل كاج به درازاي حدود 245 متر (با احتساب دنباله آن در زمين هاي زراعي) حداقل داراي 13 دهانه در ابعاد و اندازه هاي مختلف است و نشانه هاي بازسازي و مرمت دوره هاي مختلف تاريخي در اين دهانه ها ديده مي شود. پل در يک خط مستقيم بنا نشده بلكه انحنايي در جهت مخالف جريان رودخانه دارد که اين انحنا احتمال پل بند بودن بنا را تقويت مي كند.
پل دلاک
پل دلاک ازآثار دوره صفويه است که درمسير جاده كاروان رو دوره صفوي تهران- قم و بر روي رودخانه ساوه واقع شده وامروزه آسيب زيادي ديده است. راه كاروان رو دوره صفويه كه از تهران به قم مي رود، پس از گذشتن از پل رودخانه شوربه سوي كاروان سراي حوض سلطان رفته، از ميان منطقه درياچه نمک و از بالاي كاروان سراهاي صدرآباد و دلاک و پس ازعبور از پل مورد بحث به قم منتهي مي شود. در اواخر قرن 19 به دليل تغيير مسير رودخانه ساوه و گسترش اجتناب ناپذير درياچه نمک، رفت و آمد در اين جاده متوقف شد و جاده امروزي تهران - قم كه به دوره قاجارمربوط مي شود، جايگزين آن شد.

حمام ها و آب انبارهاي قديمي درشهرستان قم

آب انبار مدرسه دارالشفاء
بناي آب انبار در مجاورت مدرسه دارالشفاء قم واقع شده و به همين نام نيز مشهوراست. قدمت ساختمان آن به قرن يازدهم و سال 1055 هجري قمري ( زمان شاه عباس دوم) مي رسد. اين بنا داراي سردري به پهناي 6 عمق 70/2 و ارتفاع 8 متر است كه با كاشي كاري، مقرنس و كتيبه هاي تاريخي تزيين شده است. لچكي هاي قوس طاق راه پله ها با كاشي هاي معرق نفيسي آراسته شده اند كه بر روي آن اشعاري كتيبه شده است. پوشش سردر، داراي مقرنس گچي و منقش زيبايي است. بالاي اين سر در، سنگ نوشته اي است كه تاريخ تعمير و مرمت بنا بر روي آن نوشته شده است.
حمام حاج عسگر خان
حمام حاج عسگر خان به دوره قاجاريه تعلق داشته و راه دسترسي به آن از سوي راسته بازار نو است
حمام روستاي قباد بزن
روستاي قبادبزن جزو دهستان کهک استان قم بوده و حمام روستاي قبادبزن درقسمت شمالي ومنتهي اليه يکي ازمحورهاي مسکوني روستا قرار گرفته است. درامتداد شمالي اين محور؛ باغ هاي حاصل خيزي وجود دارد و نهر کوچکي از کنار اين محور عبور مي کند و منظره زيبايي را به وجود مي آورد. در کنار اين جوي آب و سمت باختري حمام؛ آسياب متروک قديمي قرار گرفته است. با توجه به عدم تراکم بافت مسکوني دراطراف حمام به نظر مي رسد که اين بنا درخارج ازمحدوده روستايي زمان احداث بنا شده است. نوع پلان قوس ها ونحوه پوشش سقف هاي آن تاريخ بنا را به دوره قاجاريه منسوب مي كند.