کليساها در شهرستان شيراز

كليساي ارامنه شيراز
كليساي ارامنه در زمان شاه عباس دوم در كوي معروف به «سرجوي ارمني ها» و در فاصله اي اندک از خيابان قاآني، بنا شده است. اين كليسا با نقاشي هاي اصيل عهد صفويه و با سبک بناهاي آن دوران احداث شده است. سقف تالار اصلي كليسا به طرز زيبايي نقاشي شده و تاقچه بندي و مقرنس كاري هاي گچي حاشيه وسط ديواره آن از آثار هنري آن دوران است.

باغها ، کاخها و موزه ها در شهرستان شيراز

موزه تخت جمشيد
موزه تخت جمشيد در يكي از قديمي ترين بناهاي استان تاسيس شده و در كاخ اصلي حرمسراي خشايارشاه جاي گرفته است. اين بنا در سال 1311 و دقيقا بر اساس شواهد و قراين موجود شبيه به اصل بنا بازسازي شده تا هم مورد استفاده هيات علمي قرار گيرد و هم محلي براي نگه داري اشياي باز يافته در تخت جمشيد باشد. اين بنا در سال 1316 با عنوان موزه تخت جمشيد گشايش يافت. در مجموعه موزه تخت جمشيد آثار و اشياي سه دوره ماقبل تاريخ دوره هخامنشيان و دوره اسلامي در سه بخش جداگانه به نمايش گذاشته شده است. عمده ترين بخش اين موزه را آثار و اشيايي تشكيل مي دهند كه در هنگام خاک برداري از صفه تخت جمشيد به دست آمده اند. آثار دوره اسلامي حاصل حفاري هاي انجام شده در شهر باستاني استخر است. موزه تخت جمشيد وابسته به سازمان ميراث فرهنگي كشور مي باشد.
بناي موزه پارس شيراز
موزه پارس كه شاه نشين خاوري آن محل دفن كريم خان زند است، از يک تالار مركزي گنبددار و چهار شاه نشين جانبي تشكيل شده است. اين بنا در سال 1315 هـ . ش به موزه تبديل شد و تا سال 1350 موزه اي داير و فعال بود. پس از يک وقفه ده ساله كه به منظور بازسازي و مرمت آن صورت گرفت، مجددا در سال 1360 بازگشايي شده است. در داخل عمارت موزه، يازده مجلس نقاشي از كارهاي مرحوم آقا صادق، نقاش معروف آن دوره وجود دارد و مقرنس كاري هاي زيباي آن در نوع خود بي نظير است.
باغ عفيف آباد شيراز
باغ گلشن كه به باغ عفيف آباد نيز شهرت دارد، در سال 1242 هـ . ش به فرمان ميرزا علي محمد خان قوام الملک شيرازي در باختر شيراز ساخته شده است. اين باغ، عمارتي زيبا و باشكوه دارد و معماري آن آميزه اي از ويژگي هاي معماري دوره هخامنشيان و قاجاريه است. اين باغ در دوره صفويه از جمله باغ هاي آباد شيراز و مقر پادشاهان وقت بوده است و هنگام مسافرت شاه سابق به شيراز مورد استفاده قرار مي گرفت.
باغ عفيف آباد در باختر شيراز و در جنوب خيابان قصرالدشت و در انتهاي خيابان عفيف آباد واقع است. اين باغ يكي از قديمي ترين و زيباترين باغ هاي شيراز است که مساحت آن حدود 127 هزار متر مربع است. درب ورودي باغ در شمال آن واقع شده و سه در باغ داراي چهار ستون گچي ساده است كه دو به دو در دو سوي آن و بر فراز ازاره آن قرار گرفته اند. در پيشاني درب ورودي نقش دو شير كه گويي را در ميان پنجه هاي خود گرفته اند ديده مي شود. پس از گذر از در، دهليزي وجود دارد كه سقف آن را از چوب ساخته اند و با شكل هاي منظم هندسي مرتب كرده اند. در ديگر سوي در و بر پيشاني دهليز، مجلس تاج گذاري پادشاه ساساني وجود دارد كه بر قاب نيم دايره اي به وسيله كاشي هاي رنگارنگ قرار دارد. پس از گذر از دالان كوتاهي به محوطه وسيعي مي رسيم كه عمارت اصلي در آن قسمت است. ساختمان در وسط باغ قرار گرفته است و از بناي دو طبقه تشكيل شده است.
طبقه اول زيرزمين وسيعي است كه آب نماي زيبايي در آن ساخته شده و سمت خاوري آن با پنجره هاي مشبک و رنگيني پوشيده شده است. در فواصل ميان پنجره ها سنگ هاي گندمک نصب شده كه روي آن ها نقوشي از گل و بوته حجاري شده است.
طبقه دوم كه در واقع طبقه همكف ساختمان است، تالار مجللي است كه اطراف آن را ايوان فرا گرفته است. در پيشاني عمارت صحنه اي از تاجگذاري يكي از پادشاهان ساساني با كاشي تصوير شده است كه موبدي تاج سلطنتي را به وي هديه مي دهد. سر ستون هاي ايوان گچ بري شده اند و در بالاي آن ها گل ها به تقليد از نقوش تخت جمشيد گچ بري شده است.
ديوار اتاق هاي تالار اصلي نيز همگي گچ بري و مقرنس كاري شده و با نقش هاي گل و بته و صحنه شكار و مجالس بزم و رزم مزين شده اند. در دو طبقه ساختمان حدود 30 اتاق تالار وجود دارد، تمامي اتاق ها داراي سقف و درب هاي چوبي تزيين شده هستند. در شمال و جنوب تالار دو بخاري از سنگ مرمر تراشيده و نصب شده است. نماي خاوري عمارت شامل ايوان بزرگ و زيباست كه در تمام طول بنا امتداد دارد. اين نما از بيرون به وسيله ستون هاي آجري و گچي از هم مجزا شده اند.
در جلو عمارت، حوض وسيعي ديده مي شود كه خيابان اصلي از جلو حوض شروع مي شود. تمام خيابان هاي باغ پر از درختان سرو و كاج و چنار است و باغچه ها داراي آب نماهايي زيبايي است. در محوطه باغ و در طبقه اول آن انواع ابزارهاي رزمي و جنگ افزارها به نمايش درآمده است. طبقه دوم كاخ كه دور تا دور آن را ايواني در بر گرفته، داراي تالارهاي باشكوه و اتاق هاي متعدد با تزيينات زيبا از جمله نقاشي هاي گل و بوته، مناظر طبيعي و مجلس بزم است. باغ عفيف آباد در سال 1341 به وسيله ارتش و زير نظر سازمان ميراث فرهنگي تعمير و مرمت شد و هم اكنون به عنوان موزه نظامي تحت اختيار سازمان عقيدتي سياسي ارتش جمهوري اسلامي ايران است.اين باغ كه معماري آن آميزه اي از ويژگي هاي معماري دوران هخامنشي، ساساني و قاجاريه است با شماره 913 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيد.
نارنجستان قوام شيراز
نارنجستان يا باغ قوام از عمارات دوره قاجاريه شيراز است كه در محله بالاكفت و در قسمت باختري انتهاي خيابان لطفعلي خان زند واقع است. احداث اين بنا توسط علي محمد خان قوام الملک 1267-1257 شروع شده و در حدود سال 1300 ه. ق تكميل شده است.
ساختمان نارنجستان در حدود 940 متر مربع در زميني به مساحت 3500 متر در دو قسمت شمالي و جنوبي بنا شد و باقي مانده آن در حدود 2560 متر محوطه سازي شده است. اين بنا با 3085 متر مساحت، در دوره قاجاريه به بيروني معروف بوده و با عمارت اندروني كه همان خانه زينت الملوک بوده و در طرف باختر آن بنا قرار گرفته كوچه اي فاصله داشته است كه توسط راه زيرزميني بدان راه مي يافتند.
از ويژگي هاي اين مجموعه عمود بودن محور بيروني و اندروني آن بر يكديگر است. عمارت بيروني به منظور انجام امور تجاري و نيز برگزاري تشريفات و جشن ها و استراحت و پذيرايي از ميهمانان ساخته شده است. در ورودي اصلي باغ رو به جنوب در راستاي محور اصلي بنا به يک دالان يا هشتي گشوده مي شود. سر در ورودي آن داراي تزيينات آجركاري است. بر پيشاني در ورودي كتيبه اي از سنگ مرمر سرخ رنگ درباره باني باغ و تاريخ احداث آن حجاري شده است. هم چنين تاريخ سال 1305 ه. ق در اين قسمت ديده مي شود. بر روي ازاره سنگي دو طرف درگاه، نقش دو سرباز تفنگ به دست دوره قاجاريه، حجاري شده است. درب ورودي از چوب ساج است كه بر روي آن منبت كاري صورت گرفته است. سقف هشتي يا دالان ورودي آجركاري و كاشي كاري به صورت ستاره و مقرنس كاري گچي شده است. در پشت دالان (رو به حياط) تصويري از سه خدمتكار كه گلاب و شراب و شربت به دست دارند، كاشي كاري شده است. اين هشتي به وسيله دو راهرو به محوطه باغ ارتباط مي يابد.
ازاره بنا با سنگ پوشيده شده و پنج باب پنجره سنگي حجاري شده، به عنوان نورگير در جلو ايوان ها نصب شده است. ساختمان جنوبي باغ به وسيله راه پله اي به زمين هاي طرفين راهروها راه دارد. ازاره اين بخش از نما از سنگ هاي سرخ و نقش برجسته هايي برگرفته از تصاوير تخت جمشيد تشكيل شده است.
حد فاصل عمارت جنوبي و عمارت اصلي واقع در ضلع شمالي باغ وسيعي وجود دارد كه از دوره قاجاريه با نرده آهني محصور شده است.عمارت اصلي اين ساختمان در ضلع شمالي آن قرار گرفته است. اين عمارت داراي دو طبقه و يک زيرزمين است. در گذشته اين زيرزمين به عنوان زندان مورد استفاده قرار مي گرفت. طرح بناي اصلي اين عمارت برگرفته از معماري دوره زنديه است. در اين عمارت، تالار بزرگي به طول 9 متر، عرض 5.10 متر و ارتفاع 6 متر با ستون هايي بلند مشرف بر حوض واقع در وسط باغ، وجود دارد.
ديواره ها و سقف تمام اتاق ها گچ بري و نقاشي شده است. همچنين در اين طبقه، دو اتاق وجود دارد كه نقاشي هايي بر تيرک هايي چوبي آن ترسيم شده است. نقاشي هاي سقف ايوان بزرگ و بيش تر اتاق ها غالبا" به وسيله لطفعلي خان صورتگر، نقاش مينياتوريست آن دوره، انجام شده است.دو ستون تالار طبقه اول نيز از سنگ مرمر يکپارچه و بدنه استوانه اي و سر ستون هاي مقرنس كاري شده تشكيل شده است.
در ناحيه جلويي عمارت اصلي درهاي ارسي با شيشه هاي رنگي ديده مي شود. هلالي ميان ايوان دو ستوني و شاه نشين هم داراي شيشه هاي رنگي است. اين شيشه هاي رنگي در دوره قاجاريه از اروپا به ايران آورده شده، صد ف هاي به كار رفته در تزيينات درها نيز از خليج فارس آورده شده است. ازاره اتاق ها و بخاري ديواري شاه نشين از سنگ هاي مرمري است كه از يزد تبريز و شيراز به دست آمده است. روي اين بخاري نقش داريوش هخامنشي حكاكي شده است، اطراف آن نيز مزين به رنگ طلايي است. دو تصوير از محمدرضا خان قوام الملک در دو طرف بالاي اين بخاري حكاكي شده است. ازاره پايين عمارت، از ازاره سنگي عمارت ديوانخانه كريم خان زند است. بر روي سنگ هاي ازاره تصاوير سربازان قاجاريه تفنگ به دست، شير، گور، خرگوش و گل و بوته ديده مي شود.نارنجستان قوام كه در آن اثر هفت هنر ايراني، گچ بري، نقاشي سنتي، آينه كاري، آجركاري، سنگ تراشي، معرق كاري، و منبت كاري، قابل مشاهده است، در ارديبهشت ماه 1353 با شماره 1073 به ثبت تاريخي رسيد.
باغ ارم شيراز
تاريخ ساخت اين باغ را به دروه سلجوقيان نسبت داده اند چرا كه در آن زمان، باغ تخت و چند باغ ديگر توسط اتابک قراجه حكمران فارس - كه از سوي سنجر شاه سلجوقي به حكومت فارس منصوب شده بود، احداث شد و احتمال ايجاد اين باغ به درخواست وي و در آن زمان، زياد است. هم چنين احتمال مي رود كه اين باغ در زمان كريم خان زند مرمت شده باشد.اين باغ در شمال باختري شيراز و در انتهاي خيابان ارم قرار گرفته است. اين باغ به مناسبت عمارت و باغ بزرگي كه در گذشته توسط شدادبن عاد پادشاه عربستان به رقابت با بهشت ساخته شده و ارم ناميده شده بود، به باغ ارم مشهور گرديده است.
در اواخر سلسله زنديه، بيش ا ز75 سال اين باغ در تصاحب سران ايل قشقايي بود، بناي اوليه عمارت باغ ارم توسط جاني خان قشقايي اولين ايلخان قشقايي و پسرش محمدقلي خان و در زمان فتحعليشاه قاجار احداث شده است.
عمارت اصلي باغ ارم طبق معماري دوره صفويه تا قاجاريه بنا شده است. اين ساختمان داراي سه طبقه است كه طبقه زيرين داراي حوض خانه اي براي استراحت در روزهاي گرم تابستان است كه در آن آب نماي زيبايي است و طاق آن با كاشي هاي هفت رنگ مزين شده است. جوي آبي نيز از وسط آن مي گذرد و سپس به آب نماي بزرگ جلوي عمارت مي ريزد.
طبقه دوم داراي ايواني دوستوني با سقف مسطح است كه در پشت آن تالاري قرار دارد و دو طرف آن دو راهرو، 4 اتاق در دو طرف راهرو و دو ايوان كوچک و دو طبقه ساخته شده است و بر فراز اين دو راهرو، دو گوشواره به عنوان طبقه سوم وجود دارد. قسمت جلويي ستون هاي اين دو طبقه با كاشي هاي هفت رنگ به مجالسي از سواران، زنان و گل ها مزين شده است.
طبقه سوم، داراي يک تالار بزرگ مانند تالار طبقه دوم است كه پنجره هاي آن به ايوان اصلي باز مي شود. در دو طرف آن نيز دو راهرو وجود دارد. دو ايوان كوچک نيز در هر طرف ايوان بزرگ همانند طبقه سوم قرار دارد. در پيشاني عمارت، هلالي هايي وجود دارد كه به سنتوري معروف است و داراي سه مجلس بزرگ و دو مجلس كوچک كاشي كاري با كاشي هاي لعاب دار رنگي است.
در هلالي ميدان كه بزرگ ترين هلالي است، نقش ناصرالدين شاه، سوار بر اسب سفيدي ديده مي شود كه نيم تاجي نيز در جلو كلاه خويش دارد. در اطراف آن، سه نقش ديگر كه برگرفته از داستان هاي فردوسي و نظامي است، ديده مي شود. در ضلع شمالي عمارت و چسبيده به آن هشت باب اتاق قرار دارد كه در حال حاضر مورد استفاده جهت امور اداري باغ گياه شناسي ارم است. در پشت ساختمان اصلي، ساختمان و محوطه اندرون قرار دارد. در جلو اين عمارت، حوض وسيعي قرار گرفته كه با كاشي آبي رنگ كاشي كاري شده است.
ازاره هاي جلوي عمارت اصلي از سنگ گندمک يکپارچه است كه بيش از دو متر بلندي دارد. در سال هاي 50-1345 ه . ش اين باغ در زير نظر مسوولين دانشگاه شيراز تعمير شد. هم چنين در سال 1358 به وسيله سازمان ميراث فرهنگي مرمت گرديد، هم اكنون اين باغ به عنوان باغ گياه شناسي مورد استفاده قرار گرفته است. اين باغ در تاريخ 1353 به ثبت تاريخي رسيده است.
باغ چهل تن شيراز
قدمت باغ چهل تن به عهد كريم خان زند مي رسد و گورهاي داخل محوطه باغ نيز به نيمه دوم قرن 13 هجري مربوط اسـت. اين باغ در مساحتي كوتاه از شمال حافظيه محوطه اي مشجر و با صفا وجود دارد كه داراي چهل سنگ مزار هم اندازه است.
باغ هفت تن شيراز
باغ هفت تن کمي بالاتر از باغ چهل تن قرار دارد اين باغ يک محوطه پر درخت است که داراي ايوان و بناي زيبايي است. آرامگاه شاه شجاع شهريار آل مظفر ممدوح خواجه حافظ و متوفي به سال 776 هجري، در اين باغ قرار دارد. از آثار موجود بيرون باغ معلوم مي شود که در زمان قديم بناها و متعلقاتي در مجاورت اين محل وجود داشته که بعد ها از ميان رفته است.
باغ جهان نما شيراز
باغ جهان نما كه از آثار بازمانده از دوران كريم خان زند است، در شهر شيراز در كنار خيابان دروازه قرآن وجود دارد . ديوار آجري با نماي ساده آن از بيرون نمايان است و درون آن باغ وعمارتي نظير عمارت كلاه فرنگي با چهار حوض و محوطه اي وسيع كه شبيه باغ موزه پارس است، قرار دارد.
باغ دلگشا شيراز
باغ دلگشا يکي از باغ هاي تاريخي شيراز است که در نزديکي آرامگاه سعدي واقع شده است. سابقه آباداني و رونق باغ دلگشا به دوران پيش از اسلام و به دوره حکومت ساسانيان نسبت داده شده است.باغ دلگشا در دوره صفويه نيز از باغ هاي مهم و تفريحي شيراز بود. به طوري که در تصاوير به جا مانده از جهانگردان اروپايي به اين باغ اشاره هاي فراوان شده است. اين باغ که 5/7 هکتار مساحت دارد، هم اکنون از گردشگاه هاي ديدني شيراز است.
باغ تخت شيراز
باغ تخت که اساس اوليه آن سال 480 هجري به همت اتابک قراچه گذارده شد و به نام تخت قراچه موسوم است درشمال شهر شيراز و در دامنه كوه بابا كوهي قرار گرفته است. در زمان آقا محمد خان قاجار(1260هجري ) محوطه و بناي جديدي احداث كردند كه به تخت قاجار معروف است. در حال حاضر اين باغ قسمتي از يک پادگان نظامي است .
باغ و پارک سعدي شيراز
باغ و پارک سعدي از آثار حسينعلي ميرزا، فرزند فتحعلي شاه قاجار است. اين باغ مصفا روبه روي باغ جهان نما قرار دارد و يک عمارت قديمي دارد كه حوض بزرگ آب وحجاري هاي ازاره جلو عمارت آن به سبک قديم حفظ شده است . باغ كنوني قسمت كوچكي از باغ اصلي قديمي است.
قصر ابونصر (تخت ابونصر) شيراز
قصر ابونصر در عهد اشكانيان احداث شده و در زمان ساسانيان هم مورد استفاده كامل بوده است. احتمالا پيش از دوران اسلام چندين قلعه در حول و حوش محل كنوني شهر شيراز فعلي وجود داشته و قصر ابونصر يكي از اين قلعه ها بوده است. اين قصر در شش كيلومتري خاور شيراز، بر بالاي يک تپه قرار گرفته که به شکل يک حصار سنگي با ديوارهاي آجري، ساختمان هاي خشتي و آستانه هاي سنگي فرو افتاده مي باشد. نام قديم قصر ابونصر، «تخت سليمان» بوده است و در آن جا تعدادي نقش برجسته از نوع نقوش تخت جمشيد وجود دارند. از نقش برجسته ها و آستانه هاي سنگي عهد هخامنشي فقط يک آستانه بر پا مانده و نقش خدمتگزاري كه ظرفي در دست دارد بر ديواره هاي آن حجاري شده است. به عقيده برخي دانشمندان، قطعات مزبور را از تخت جمشيد به اين محل آورده و مورد استفاده مجدد قرار داده اند. در سال هاي 1313-1311 شمسي هيات علمي موزه «متروپوليتن» نيويورک كاوش هاي علمي در آن جا انجام داد و نمونه هاي سفال و قطعات ظروف سنگي عهد هخامنشي را با سكه ها و آثاري ديگر از عهد سلوكي، اشكاني و ساساني كشف كرد. اين بنا در تاريخ 24 شهريور 1310 به شماره 13 در فهرست آثار تاريخي ايران به ثبت رسيده است. محوطه پايين و مجاور قصر ابونصر را به نام «دشت خضر» مي خوانند و بقعه هايي هم در آن جا وجود دارند.

بندها و پلها در شهرستان شيراز

بند بهمن شيراز
بند بهمن از آثار تاريخي دوران ساساني است و روي رودخانه قره آغاج احداث شده است. اين بند از جاذبه هاي طبيعي- تاريخي شهرستان شيراز به حساب مي آيد . بند بهمن در فاسله 58 كيلومتري شيراز در منطقه كوار واقع شده است. در اطراف اين بند درختان زيبا وچشم اندازهاي دل انگيز طبيعي وجود دارد.

حمامها و آب انبارها در شهرستان شيراز

حمام وکيل
از بناهاي دوران كريم خان زند (1172-1193) در شيراز است كه به دستور وي در محله ميدان شاه، جنب مسجد وكيل (خيابان طالقاني) ساخته شد. اين حمام كه به عنوان حمام عمومي شهر شناخته مي شد، داراي چهار قسمت مرتبط با يكديگر است. مدخل ورودي اين حمام هم اينك يك هشتي است كه در ابتدا وجود نداشته و دوره پهلوي احداث شده است. اين هشتي داراي سقفي با گچ كاري برجسته است. پس از آن سر بينه حمام به شكل هشت ضلعي منظم و وسيعي ديده مي شود كه بيشترين تزيينات را داراست. آهكبري هاي سقف و ديوارهاي اين قسمت مربوط به دوران كريم خاني بوده كه بيشتر به شكل طرح هاي گلداني است اما در زمان قاجاريه، آثار زنديه كلنگي شده و قاجاريان بر روي آن آهكبري هايي به شكل داستان هاي اساطيري (داستان شيرين و فرهاد، پيرزن و سلطان سنجر، بيژن و منيژه و معراج حضرت رسول) انجام داده اند، در حال حاضر نيز به جهت تنوع بيشتر طرح هاي قاجاري، يكي دو طرح زندي مرمت شده و در بقيه قسمت ها طرح هاي قاجاري حفظ شده اند. هورنور يا جامخانه هايي كه در سقف تعبيه شده اند، روشنايي اين بخش را تأمين مي كنند.
در اطراف اين سربينه، سكوهايي براي تعويض لباس ساخته شده و چهار حوض سنگي نيز جهت استحمام در آن وجود دارد. ستون هاي اين حمام از جنس سنگ گندمك گوگرد دار و سخت است. اين ستون ها يك پارچه هستند و بر روي آنها به فرم هندسي، مقرنس گچي كم عمق ديده مي شود ولي مقرنس آن برجسته است. در وسط محوطه سر بينه حوض كثيرالاضلاعي از سنگ ساخته شده و در يك سمت آن راهرويي است كه به هشتي دوم منتهي مي شود. در كف حمام چندين رج آجر آب خروده كار شده و بين آنها ساروج ريخته اند تا فشار آب را تحمل كند.
در دوران پهلوي حمام به دو بخش تقسيم شد. بخشي از آن سربينه حمام بود كه به زورخانه تبديل شد. در برزخ يا هشتي دوم كه به گرم خانه مي رود، قسمتي وجود داشته (در سمت راست ورودي هشتي دوم) كه ديواري ضخيم، قطور و توپر بوده و در بالاي آن (در پشت بام) حوض آبي بوده كه آب حمام از آغاز تأمين مي شده، پس از تبديل سر بينه به زورخانه، اين ديوار برداشته شده و راهي به خيابان طالقاني گشوده شد كه به در ورودي حمام تبديل گشت. هم اينك اين در مسدود و به ديوار تبديل شده است.
پس از عبور از هشتي دوم به گرمخانه حمام وارد مي شويم كه داراي سه خزينه آب گرم، آب سرد و آب ولرم است. در زير اين خزينه ها كانال هايي به نام گربه رو جهت گرم كردن حمام وجود دارد. آب رساني به اين حمام از طريق چاهي در ضلع غربي (گاو چاه) صورت مي گرفت. در زير خزينه اصلي (آب گرم) تون حمام قرار دارد. در كف حمام نيز گربه روهايي وجود دارد كه در بدنه ديوار به دودكش ها منتهي مي شود. اين گربه روها علاوه بر آن كه گرماي اضافي را به كف حمام منتقل مي كند، دوده هاي ناشي از سوخت را نيز به بيرون هدايت مي كند.
در زمان پهلوي برخي از قسمت هاي حمام به نمره خصوصي تبديل شد. چنان كه از دو شاه نشين قرينه با دو حوض سنگي موجود در فضاي حمام، شاه نشين سمت راست به نمره خصوصي تبديل شد. هم اينك حوض سنگي آن از بين رفته است. دو شاه نشين اختصاصي ديگر پس از اين دو شاه نشين وجود دارد كه شاه نشين سمت راست در طرفين خزينه ها، به نمره خصوصي تبديل شده بود. حمام وكيل كه به علت تغيير وضع حمام هاي عمومي از صورت قبلي خارج شده بود، در سال 1351 توسط اداره باستان شناسي مورد مرمت قرار گرفت.
اين بنا با شماره 917 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است.

قلعه ها ، برجها و آتشکده ها در شهرستان شيراز

قلعه اژدها پيكر شيراز
قلعه اژدها پيکر که قدمت آن با توجه به يافته هاي موجود به دوره پيش از اسلام مي رسد و تا يک قرن پيش مسكوني بوده است بر روي يک سطح مرتفع در باختر شهر شيراز قرار گرفته است. درازاي اين قلعه 700 و پهناي آن 170 متر است. قلعه اژدها پيكر از سه بخش ديوار سنگي محاطي، قلعه بالايي و مياني تشكيل شده است. به جز قلعه بالايي و بناي مشهور به قبر مادر نادرشاه، بقيه قسمت هاي قلعه منهدم شده است.
گهواره ديو شيراز
گهواره ديو يا گهواره ديد بر بالاي نوک باختري كوه چهل مقام، مشرف به تنگه الله اكبر به شکل يک چهار تاقي با چهار ستون ساخته شده است كه در بعضي از كتاب ها «گنبد عضد» ناميده شده است. از قرار معلوم گهواره ديو تحريف «گهواره ديد» است. گهواره ديد نام محل ديده بانان و قراولاني است كه براي حفظ و حراست راه تنگ الله اكبر مستقر مي شدند. اين مكان هم اكنون از گردشگاه هاي ديدني شيراز است كه از سمت شمال به پارک ملي بمو مرتبط مي شود.
آتشكده صميكان شيراز
آتشکده صميکان متعلق به دوره ساسانيان است. اين آتشكده در 140 كيلومتري جنوب شيراز و در مسير جاده اي متعلق به عهد ساسانيان قرار گرفته است.
آتشكده پاسارگاد شيراز
در فاصله 1500 متري از كاخ اختصاصي كوروش، در قسمت خاوري دشت مرغاب، دو تخته سنگ بزرگ سفيد در مجاورت تپه كوتاه خاكي به فاصله 9 متر از يكديگر قرار گرفته اند. اين دو تخته سنگ را «آتشگاه» يا «قربانگاه پاسارگاد» مي دانند. نيايش ايزد يكتا در دوران هخامنشيان در فضاي باز برابر آتش مقدس صورت مي گرفته است.

کاروانسراها ، دروازه ها و بازارها در شهرستان شيراز

دروازه قرآن
در شيراز، در نزديكي تنگ الله اكبر و در ميان كوه هاي باباكوهي و چهل مقام واقع شده است. وجه تسميه اين دروازه وجود قرآني بر بالاي طاقي مرتفع است. اين دروازه شامل يك طاق مرتفع از نوع طاق كجاوه اي در وسط دور طاق با ارتفاع كم در طرفين است. اين طاق در زمان حكومت عضدالدوله ديلمي در فارس، ساخته شد و قرآني نيز در آن جاي داده شد تا مسافرين به بركت عبور از زير آن سفر را به سلامت به پايان برند و در موقع سفر از زير قرآن بگذرند. به مرور زمان طاق شكسته و تخريب شد. در دوره حكومت زنديه كريمخان زند (1172 – 1193) مجددا" آن را بازسازي نمود و در قسمت فوقاني آن اطاقي ساخت و دو جلد قرآن نفيس به خط ثلث و محقق، اثر سلطان ابراهيم بن شاهرخ گوركاني را در آن اتاق جاي داد. اين قرآن ها به قرآن هفده من مشهورند. در سال 1316 كه طرح توسعه راه شمالي شيراز در دستور كار دولت قرار گرفت، اين طاق خراب شد و قرآن مذكور نيز به موزه پارس منتقل گرديد. در زمان قاجاريه كه چند زلزله شيراز را تكان داد، اين دروازه آسيب هايي ديد اما به وسيله محمد زكي خان نوري مورد بازسازي و مرمت قرار گرفت.
در سال 1327 ه.ش. يكي از بازرگانان شيراز به نام حسين ايگار، مشهور به اعتمادالتجار، با هزينه شخصي خود طاق كنوني را بازسازي كرد و چند آيه از قرآن كريم را كه با خط ثلث و نسخ بر روي كاشي نوشته شده بود، بر بدنه طاق نصب كرد. در پيشاني شمالي اين طاق (سمت كوه بمو) اين آيه بر روي كاشي نوشته شده است، ان هذاالقرآن يهدي للتي هي اقوم و يبشر المؤمنين الذين يعملون الصالحات ان لهم اجرا" كبيرا" در پيشاني جنوبي طاق (سمت شهد شيراز) اين آيه به چشم مي خورد.
قل لئن اجتمعت الانس و الجن علي ان يأتوا بمثل هذاالقرآن لايأتون بمثله ولو كان بعضهم لبعض ظهيراً
در گوشه غربي طاق اين آيه نوشته شده:
انا نحن نزلناه الذكر
و ادامه اين آيه در قسمت شرقي طاق و روبروي همان كتيبه نوشته شده
و انا له لحافظون.
بازار وكيل شيراز
بازار وکيل که از آثار زيباي دوران صفويه است در محله درب شا ه زاده جنب مسجد جامع وكيل واقع شده است. اين بازار مشتمل بر يک رشته حجره هاي شمالي - جنوبي و يک رشته خاوري - باختري است. راسته شمالي- جنوبي بازار از دو جناح تركيب شده و در هر جناح 41 زوج مغازه وسيع ساخته اند. در خاور و باختر جناح شمالي آن كاروان سراهاي روغني، احمد، گمرک و ضرابخانه ساخته شده است كه هر يک از آن ها حجره هاي متعدد دارند.
راسته خاوري - باختري نيز داراي دو جناح است كه جناح خاوري آن با 19 زوج مغازه«بازار علاقمندان» و جناح باختري آن با 10 زوج مغازه«بازار تركش دوزها» ناميده مي شود. به موازات بازار تركش دوزها، بازاري ديگر به نام«بازار شمشيرگرها» وجود دارد كه اين بازار نيز داراي 11 زوج مغازه است. در بازار شمشيرگرها، سراي ديگري وجود داشته كه آن را«كاروان سراي فيل» مي ناميده اند. از ويژگي هاي اين بازار مي توان به زيبايي و معماري خيره كننده، پهناي زياد، وسعت و تاق هاي ضربي مرتفع آن(با ارتفاعي متجاوز از 10 متر) كه به منظور تهويه هوا ساخته شده، اشاره كرد. اين تاق هاي ضربي، هواي بازار را در زمستان گرم و تابستان خنک نگه مي دارند. افزون بر اين، دريچه هايي كه در زير سقف آن ها ساخته شده است هوا و نور كافي بازار را تامين مي كنند.
در چهار سوق بازار وكيل، روي يک هشتي بزرگ تاق ضربي بسيار وسيع و مرتفعي ساخته اند كه از شاهكارهاي معماري به شمار مي رود و با اين كه تاكنون متجاوز از دويست سال از عمر آن مي گذرد. كوچک ترين شكافي بر نداشته است. در حال حاضر، بازار وكيل شهر شيراز بر اثر امتداد خيابان كريم خان زند به دو قسمت تقسيم شده است.
سراي مشير (سراي هنر) شيراز
سراي مشير از يادگاري هاي مرحوم ميرزا ابوالحسن مشيرالملک است كه آن را «سراي گلشن» هم مي گويند. سراي مشير جنب بازار وكيل قرار دارد و چون كاشي كاري هاي زيبا و ريزه كاري هاي چوبي و شيشه هاي الوان درب هاي آن رو به انهدام بود در سال 1348 تحت تعمير و مرمت قرار گرفت. درب هاي فرسوده و شكسته آن نوسازي گرديد و حوضخانه آن هم كه از حيث كاشي كاري و مقرنس كاري بي نظير است به شكل چايخانه درآمد. اتاق هاي اين سرا براي نمايش هنرهاي دستي و محلي فارس اختصاص يافت و به «سراي هنر» نيز معروف شد.
بازار نو شيراز
بازار نو يکي از يادگارهاي سال 1314 هـ. ق است. اين بازار از اواخر دوره قاجار به «بازار نو» معروف شده است. بازار نو را يكي ديگر از وزيران فارس به نام ميرزا اشرف يوسف شرفي مازندراني ساخته است. بازار نو در جانب دروازه اصفهان - شيراز و در امتداد بازار وكيل احداث شده است.
بازار حاجي شيراز
بازار حاجي كهن‌ ترين بازار شيراز است که از عهد ديلميان و شايد پيش از آن بنياد نهاده شده و بعدها بازسازي و تكميل شده است. اين بازار از سمت شمال باختري مسجد جمعه شيراز آغاز و به سمت شمال گسترده شده است.
بازار مسگرها
از بازارهاي شيراز است كه در محله درب شاهزاده قرار گرفته است. اين بازار بقاياي بازار قيصريه است كه توسط امام قلي خان در غرب مدرسه خان ساخته شده است. اين بازار كه از آجر و گچ ساخته شده است، بازار مرغ و اردوبازار را به يكديگر متصل مي نمايد به گونه اي كه اردوبازار در جنوب بازار وكيل و در مقابل بازار مرغ قرار مي گيرد و در امتداد شرق و غرب نيز بازار مسگرها قرار مي گيرد.
اين بازار در زمان قاجاريه بر اثر زلزله ويران شد و در سال 1299 ه.ق. مرمت شد. اين بازار هم اينك مركز فروش اسباب منزل است. اين بازار شباهت فراواني از نظر اجرايي با بازار وكيل دارد با اين تفاوت كه از هر ابعادي و مقياسي، در مقياس كوچكتري نسبت به بازار وكيل ساخته شده است. سقف اين بازار همانند بازار وكيل داراي طاق تويزه است و در بالاي عرقچين آن حورنورهايي ديده مي شود در بالاي دكانها نيز همان دريچه ها ديده مي شود. تفاوت ديگر اين بازار با بازار وكيل در اين است كه مغازه هاي اين بازار اكثرا" يا هم سطح زمين و يا پايين تر از سطح زمين ساخته شده اند. كه البته اين مسئله شايد به نوع كالايي كه د راين مغازه ها عرضه مي شده بر مي گردد. همچنين سردر ورودي مغازه ها يك قوس كجاوه اي است كه با يك پاكار پهن به زمين مي رسد. بازار ديگري به نام قيصريه به اين بازار از سمت راست متصل مي گردد كه داراي 12 جفت مغازه است كه اكثرا" سطحي بالاتر از سطح زمين دارند و مغازه ها داراي ارتفاع نسبتا" بلندي نسبت به بازار مسگرها مي باشند.در قديم ارتفاع مغازه ها را با توجه به جنسي كه در آنجا فروخته مي شده در نظر مي گرفتند. به عنوان مثال مغازه هاي نانوايي همواره پايين تر از سطح زمين بوده اند و مغازه هاي عطاري بالاتر از سطح زمين.قيصريه همانند راسته درسته و غيره به نوعي بازار اطلاق مي شود كه در آن اجناس ظريف ساخته و عرضه مي شدند مثل طلا و جواهرات و پارچه و ... قيصريه ها بايد حتما" درب ورود و خروج جداگانه داشته باشند كه البته در بازار ذكر شده چنين دربي مشاهده نشده است.

عمارات و محوطه هاي باستاني در شهرستان شيراز

ارگ كريم خاني شيراز
ارگ كريم خاني که از يادگارهاي دوران زنديه به شمار مي رود در حقيقت اندروني و قصر سلطنتي سلسله زنديه در شهر شيراز بوده است. اين ارگ، به شكل قلعه آجري با ديواره هاي بلند ساخته شده كه در هر چهار گوشه آن برجي بزرگ برپا است. روي برج ها، نقش هاي آجري جانبي ديده مي شوند و بر سر در ارگ، مجلس كشته شدن ديو سفيد به دست رستم، با كاشي هاي هفت رنگ تصوير شده است. در چهار جبهه دروني ارگ، ساختمان هاي جالبي وجود دارند كه بيش تر كاشي كاري هاي آن ها از بين رفته اند. ساختمان شهرباني در مقابل اين ارگ ساخته شده و از خود ارگ از سال 1315 تا 1350 به عنوان زندان شهرباني استفاده مي شد.
زماني كه ارگ به عنوان زندان مورد استفاده قرار گرفت همه آثار نقاشي هاي و مقرنس كاري هاي آن با گچ پوشيده و دود گرفته شد. بيش تر اتاق ها و تالارهاي آن با سقف و ديوارهاي بسيار، به صورت سلول هاي كوچک زندان درآمده اند. بخشي از تالارها و اتاق هاي مرمت شده آن نمونه اي زيبا از سبک معماري دوران زنديه را نشان مي دهند.
عمارت ديوان خانه شيراز
عمارت ديوانخانه در نزديكي ارگ كريمخاني، قرار گرفته كه در گذشته، عمارت ديوانخانه كريم خان زند بوده و اكنون تنها عمارت سابق آن در قسمت شمالي ارگ باقي مانده است. اين عمارت، شامل يک تالار وسيع با سقفي بلند است كه در گذشته دو ستون مرمر در جلو آن قرار داشت، اما آغامحمد خان قاجار آن دو ستون را به تهران برد و به جاي آن دو ستون چوبي نصب كرد. در جلو تالار وسطي، روي سنگ هاي بزرگ صيقلي، جنگ رستم و اشكبوس به طور برجسته حجاري شده كه دو شير و دو باز در طرفين آن قرار دارند. در جلو اين عمارت، دو حوض بزرگ و طولاني ساخته شده است. در گذشته قرار بود اين عمارت به موزه مردم شناسي تبديل شود ولي بعدها قسمت جنوبي آن را كه سابقا سر در ديوانخانه بود خراب كردند و ساختمان پست و تلگراف و تلفن را در آن جا احداث كرده اند.
عمارت باغ نشاط شيراز
عمارت باغ نشاط که از ساختمان هاي زيبا و بسيار ديدني عصر صفويه است، در ضلع شمالي پل عباسي و در ميان فضايي سبز و گسترده قرار گرفته و مقر حكومت لار، پس از دوران صفويه بوده است. مساحت قصر اين باغ 35×135 متر است. ارتفاع طبقه بالاي عمارت آن هفت متر و ايوان هاي آن 5/12 متر مي باشد. طبقه زيرين آن داراي چهار اتاق است. اتاق مركزي آن درست زير سالن ايوان قرار دارد كه از بالا و از يک منفذ هشت گوش نور مي گيرد. در وسط اتاق حوضچه اي هشت گوش از مرمر قرار دارد.
عمارت كلاه فرنگي باغ نظر شيراز
در وسط باغ نظر در شيراز كه متاسفانه هم اكنون قسمت بسيار كوچكي از آن به جاي مانده و آن را «باغ موزه» مي نامند، عمارت هشت ضلعي بسيار زيبايي ساخته شده كه به «كلاه فرنگي» مشهور است. اين عمارت در زمان كريم خان زند محل بارعام ميهمانان و سفراي خارجي بوده است. كتيبه ها و لچک هاي اين بناي زيباي هشت ضلعي را كاشي كاري هاي بديع زينت بخشيده اند.
اين باغ با انبوه درختان سر به فلک كشيده سرو و نارنج در سال هاي پيش از سلطنت كريم خان زند احداث شده و وجه تسميه آن معلوم نيست. كريم خان زند عمارت كلاه فرنگي، ارگ، ديوانخانه و بعضي از ساختمان هاي ديگر را در محوطه آن بنا كرد. در دوره قاجار نيز حسين علي ميرزاي فرمانفرما، عمارتي در نزديک عمارت «خورشيد» احداث نمود.
در داخل بنا، محوطه اي صليب مانند با چهار شاه نشين وجود دارد كه بين شاه نشين ها نيز چهار گوشواره ساخته اند. در وسط محوطه، حوضي از سنگ مرمر يکپارچه ساخته شده است. ديوارهاي محوطه وسط و اتاق هاي زاويه، مقرنس كاري مي باشد و نقاشي هاي بسيار زيبا دارد و از نظر هنري كم نظير است. روي بدنه و تاقچه هاي محوطه وسط، ده مجلس نقاشي به وسيله نقاشان دوره زنديه كه معروف ترين آن ها آقا صادق نقاش بوده تصوير شده است.
عمارت باغ ايلخاني شيراز
باغ ايلخاني يكي از فضاهاي سبز دوره قاجاريه مي باشد كه ساختمان كهنسال و عمارت قديمي و ديدني دارد. اين باغ از بناهاي محمد قلي خان، ايلخان قشقايي است كه در محله ميدان شاه(نزديک بقعه بي بي دختران) واقع شده است. در حال حاضر، قسمت باختري باغ كه عمارت اصلي در آن واقع شده به صورت قديمي باقي مانده و 3500 متر مربع مساحت دارد. در قسمت خاوري آن نيز باغچه اي به مساحت 3000 متر مربع وجود دارد كه عمارت كلاه فرنگي در محوطه آن واقع شده است. اين ساختمان داراي ايواني دو ستوني در وسط مي باشد. در پشت آن يک سالن نسبتا بزرگ پنج دري قرار گرفته كه يک اتاق در بالا دارد. در دو طرف ايوان دو راهرو وجود دارد كه در بالاي آن دو گوشواره جلب نظر مي كنند. سه اتاق در ضلع شمالي ايوان و چهار اتاق در ضلع جنوبي آن قرار گرفته اند.
ايوان وسط به شيوه اغلب آثار دوره زنديه و قاجاريه داراي دو ستون سنگي و سقف مسطح است. ستون هاي اين ايوان از سنگ يكپارچه بوده و به نحوي زيبا به صورت مارپيچ ساخته شده است. مسير ستون ها به طور مقرنس حجاري شده اند. يكي از اتاق هاي ضلع جنوبي اين باغ«اتاق آيينه كاري» ناميده مي شود و تركيبي از نقاشي و منبت كاري روي در و پنجره ها و گچ بري هاي بسيار زيبا است.